Εναπόκειται στον κάθε δημοσιογράφο ξεχωριστά να θέσει τα όρια της υποταγής ή των αντιστάσεών του, τα όρια της αξιοπρέπειας και της επαγγελματικής υπόστασής του

Το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τη λειτουργία του Τύπου και γενικά των ΜΜΕ στην Κυπριακή Δημοκρατία, βασισμένο στο Αγγλοσαξωνικό Δίκαιο και εναρμονισμένο με το Ευρωπαϊκό Κεκτημένο και τα ευρωπαϊκά θέσμια την τελευταία 15ετία, είναι αρκούντως φιλελεύθερο και επαρκώς προοδευτικό. Συνακόλουθα, και η ελευθερία του Τύπου και των ΜΜΕ συνολικά, κινείται μέσα στα ίδια καλά πλαίσια. Αυτά όσον αφορά την τυπική και ειδικά τη νομοτυπική πτυχή του όλου ζητήματος. Ωστόσο, επί της ουσίας και επί του πρακτέου, τα πράγματα είναι σαφώς διαφοροποιημένα.

Με δυο λόγια, ο Τύπος είναι λιγότερο ελεύθερος απ' όσο φαίνεται. Υπάρχουν δυο ειδών ανασχέσεις αναφορικά με την ελευθερία του Τύπου στην Κυπριακή Δημοκρατία. Η πρώτη έχει να κάνει με το εν ολίγοις περιοριστικό πλαίσιο της νομοθεσίας περί λιβέλου. Η δεύτερη έχει να κάνει με την οικονομία και τις σχέσεις εξάρτησης που μπορεί να δημιουργηθούν -και κατά τεκμήριο δημιουργούνται- σ’ έναν τόσο ευάλωτο επιχειρηματικό τομέα όπως τα ΜΜΕ.

Πιο αναλυτικά, η νομοθεσία περί λιβέλου, ως έχει σήμερα, αλλά και με τον φορμαλιστικό, τυπολατρικό τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται από την κυπριακή Δικαιοσύνη, λειτουργεί, σε αρκετές περιπτώσεις ως τροχοπέδη για την ελευθερία του Τύπου. Στο πλαίσιο της υπό εξέλιξη διαδικασίας για συνολική αναθεώρηση-εκσυγχρονισμό της Νομοθεσίας περί Τύπου, καλό θα ήταν να επιδιωχθεί περαιτέρω φιλελευθεροποίηση της ειδικής νομοθεσίας περί λιβέλου. Ασφαλώς και ο Νόμος πρέπει να παρέχει προστασία στους πολίτες. Η υπερπροστασία όμως οδηγεί στο άλλο άκρο. Και τα άκρα, νομοτελειακά και μοιραία, δεν αποτελούν συνετές λύσεις.

Σε σχέση με τα προσκόμματα που δημιουργεί στην ελευθερία του Τύπου ο οικονομικός παράγοντας, μπορούν να λεχθούν, αλλά και να τεκμηριωθούν, πολλά. Στον τόπο μας όλα προσκρούουν στα μικρά μεγέθη. Στα μικρά μεγέθη της αγοράς, του αναγνωστικού κοινού, του ακροατηρίου, του τηλεοπτικού κοινού. Αυτά τα μεγέθη καθιστούν την επιχειρηματικότητα -περιλαμβανομένης και αυτής των ΜΜΕ- ιδιαιτέρως ευαίσθητη και ευάλωτη. Η οικονομική αρωγή στα ΜΜΕ μέσω διαφημίσεων από το σύνολο του επιχειρηματικού κόσμου, καθίσταται όχι απλώς επιβεβλημένη, αλλά αποκτά και τον πλέον νευραλγικό χαρακτήρα ως ο κύριος και κυρίαρχος πνεύμονας από τον οποίο εισρέει οξυγόνο-ρευστό σε όλους τους ομίλους, και όλες τις επιχειρήσεις ΜΜΕ.

Ως εκ τούτου, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, όλα τα ΜΜΕ γίνονται λιγότερο ευαίσθητα και συνάμα επιδεικνύουν μεγαλύτερη ανοχή όταν το κάτοπτρο της κριτικής τους αξιολόγησης οφείλει να αγγίξει οργανισμούς, φορείς, και κέντρα εξουσίας από τα οποία εκπορεύονται διαφημιστικά κονδύλια ή από τα οποία μπορεί δυνητικά να προέλθει το όποιο κομμάτι διαφημιστικής πίτας. Δεν ισχυρίζομαι ότι εκδότες και καναλάρχες είναι εξαγορασμένοι, αλλά όταν χειρίζονται δημοσιογραφικά οργανισμούς και φορείς μεγάλης οικονομικής επιφάνειας, είναι διπλά προσεκτικοί για λόγους ευνόητους.

Μιλήσαμε όμως για την ελευθερία του Τύπου και των ΜΜΕ στην Κυπριακή Δημοκρατία και είναι ώρα να μιλήσουμε και για την ελευθερία έκφρασης των ιδίων των λειτουργών του Τύπου, των δημοσιογράφων δηλαδή. Αυτό που θα πω δεν είναι αστεϊσμός, είναι απλώς κυνισμός: Οι δημοσιογράφοι στην Κύπρο είναι ελεύθεροι να εκφράσουν την άποψή τους, φτάνει αυτή να συμπίπτει με την άποψη του εκδότη ή του καναλάρχη τους! Οι δημοσιογράφοι στην Κύπρο είναι ελεύθεροι να εκφράσουν την άποψή τους, φτάνει αυτή η άποψη να μη θίγει τα οικονομικά συμφέροντα ή τα πολιτικά πιστεύω του εκδότη ή του καναλάρχη τους. Οι δημοσιογράφοι στην Κύπρο είναι ελεύθεροι να ταυτιστούν ή ακόμα και να υπερθεματίσουν με τα όσα πρεσβεύει ο εργοδότης τους.

Όλα τα πιο πάνω βέβαια λέχθηκαν καθ’ υπερβολή, ωστόσο δεν παύουν ν’ αποτελούν βασικό, αν όχι κυρίαρχο, συστατικό στοιχείο της συνολικής πραγματικότητας. Εναπόκειται στον κάθε δημοσιογράφο ξεχωριστά να θέσει τα όρια της υποταγής ή των αντιστάσεών του, τα όρια της αξιοπρέπειας και της επαγγελματικής υπόστασής του. Ο καθένας χωριστά δίνει την προσωπική του μάχη ή επιλέγει να παραδοθεί αμαχητί. Εκείνο που εγώ μπορώ να διαβεβαιώσω, με βάση εμπειρίες ενός τετάρτου του αιώνα, είναι ότι η διαπασών της ελευθερίας έκφρασης ενός δημοσιογράφου είναι μεγαλύτερη απ' όσο φαίνεται και ποικίλλει, τόσο αναλόγως της προσωπικότητας και του αυτόφωτου ή μη κάθε συγκεκριμένου δημοσιογράφου, όσο και αναλόγως του ΜΜΕ που τον εργοδοτεί. Διότι άλλοι έχουν τη θηλιά πολύ σφιχτή και άλλοι πιο χαλαρή. Πάντως θηλιά οπωσδήποτε υπάρχει.

Και ασφαλώς μια από τις χείριστες μορφές λογοκρισίας είναι η αυτολογοκρισία. Κι αυτό διότι στις πλείστες των περιπτώσεων η αυτολογοκρισία υπερβαίνει τα όρια της αυτοπροστασίας και φτάνει στον αυτοεγκλωβισμό και τον αυτοεξευτελισμό.

Ας πάμε όμως στον θεσμικό, στον επιτελικό, στο συλλογικό και πάγιο ρόλο που οφείλουν να διαδραματίζουν Τύπος και ΜΜΕ όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης σε μια κοινωνία, σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Τα ΜΜΕ στην Κύπρο λειτουργούν ως καίριος πυλώνας της δημοκρατίας; Η απάντηση που μπορεί να δοθεί σε αυτό το ερώτημα είναι διττή, διφορούμενη και ουδόλως μονοσήμαντη. Τα ΜΜΕ στην Κύπρο λειτουργούν ως πυλώνας της δημοκρατίας, αλλά την ίδια στιγμή λειτουργούν και ως μοχλός χειραγώγησής της! Και αυτή η αντιφατική συμπεριφορά κάθε άλλο παρά παράδοξη είναι.

Τα σοβαρά ελλείμματα πλουραλισμού, που παρουσιάζουν όλα τα κυπριακά ΜΜΕ, καθιστούν ευκόλως ερμηνεύσιμη αυτήν την αντιφατικότητα. Ο διαβρωμένος και ανεπαρκής πλουραλισμός των ΜΜΕ καθιστά a priori την ελευθερία έκφρασης ελλειμματική και προβληματική. Κατά κανόναν, η άλλη άποψη, η αντίθετη άποψη, στα κυπριακά ΜΜΕ, όταν δεν αγνοείται παντελώς, υποβαθμίζεται, απαξιώνεται και συχνά διαστρεβλώνεται και λοιδορείται.

Άρα, συνολικά και σωρευτικά, στις πλείστες των περιπτώσεων, η ελευθερία έκφρασης στα κυπριακά ΜΜΕ είναι κολοβωμένη, νοσεί, υποφέρει και ταλανίζεται. Και αυτό δεν ισχύει μόνο για τα μεγάλα εθνικά ή ιδεολογικά ζητήματα. Ισχύει και για ζητήματα κοινωνικο-οικονομικής υφής, ακόμη και για θέματα πιο περιορισμένης εμβέλειας και σημασίας.

Ο Τύπος και τα ΜΜΕ στον τόπο μας βρίθουν μονοσήμαντων, μονόπλευρων και επιλεκτικών προσεγγίσεων. Κι όσο είναι θεμιτό να παρεισφρέει ο υποκειμενισμός στην αρθρογραφία και τις αναλύσεις, άλλο τόσο αθέμιτο είναι να παρεισφρέει στην ειδησιογραφία και τα ρεπορτάζ. Δυστυχώς, ανάλογες συμπεριφορές, νοοτροπίες και στάσεις απαντώνται σε όλες τις θεματικές της δημοσιογραφίας στην Κύπρο, προεξαρχόντων και των ζητημάτων που αφορούν το Κυπριακό.

Στη δημοσιογραφική ενασχόληση με το Κυπριακό δεσπόζουν ο αρνητισμός, τα φοβικά σύνδρομα, ο σκεπτικισμός, η καχυποψία και η αμφισβήτηση. Η διαπραγματευτική διαδικασία στο Κυπριακό, ως γνωστόν, αυτήν την περίοδο βρίσκεται σε μια φάση έξαρσης έντονων διεργασιών που ενδεχομένως να οδηγήσουν σε κορύφωση και ευόδωση των προσπαθειών τόσων δεκαετιών. Οι ελπίδες, οι προσδοκίες, και τα οράματα γενεών και γενεών, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, μοιάζουν ορατά και κοντινά, όσο ποτέ προηγουμένως.

Και όμως στα πλείστα ρεπορτάζ πολλών ΜΜΕ στην Κυπριακή Δημοκρατία ιχνηλατείται μια πνοή προκατάληψης, απόρριψης και μη αποδοχής αυτών των τόσο κοσμογονικών και εν ολίγοις ελπιδοφόρων εξελίξεων. Η θετική οπτική γωνία στα πράγματα παρασιωπάται ή απουσιάζει εντελώς. Βεβαίως, δουλειά του Τύπου είναι να αμφισβητεί και να θέτει υπό την βάσανον της κριτικής τα πάντα. Από την άλλη, όμως, ο Τύπος οφείλει να αναγνωρίζει και να αναδεικνύει και όλα τα θετικά, όταν και όπου αυτά συντελούνται. Και στις μέρες μας συντελούνται αρκετά.

Πώς μπορεί να λογίζεται ελεύθερος ο ε/κ Τύπος και τα ε/κ ΜΜΕ όταν ελάχιστα έως καθόλου φωτίζουν τα όσα τεκταίνονται στην τ/κ κοινότητα; Πώς διατείνονται ότι πρεσβεύουν και προσβλέπουν στην επανένωση, όταν ελάχιστα έως καθόλου φωτίζουν τη ζωή, τις έγνοιες, τα προβλήματα αλλά και την καθημερινότητα αυτών με τους οποίους ευελπιστούν να επανενωθούν; Όπως όλοι κρινόμαστε επί του πρακτέου, λοιπόν, από τις πράξεις και όχι από τις διακηρύξεις μας, το ίδιο και ο Τύπος και τα ΜΜΕ.

Τα ΜΜΕ για να είναι πραγματικά ελεύθερα, πρέπει να απελευθερωθούν και από τις εμμονές, τις προκαταλήψεις και τις αγκυλώσεις. Τα ΜΜΕ για να είναι πραγματικά ελεύθερα, πρέπει να αποβάλουν ταμπού, στερεότυπα και δογματισμούς του παρελθόντος. Τα ΜΜΕ για να είναι πραγματικά ελεύθερα, πρέπει να αποκτήσουν όραμα και στρατηγική στόχευση για το μέλλον της πατρίδας μας, για το μέλλον της κοινής επανενωμένης πατρίδας μας, μάνας όλων των Κυπρίων, Ελλήνων, Τούρκων, Αρμενίων, Μαρωνιτών και Λατίνων.

(Σημείωση: Ομιλία που εκφωνήθηκε στις 6 Φεβρουαρίου 2017 σε ημερίδα του Γραφείου της Ευρωβουλής στην Κύπρο με γενικό θέμα: «Η ελευθερία του Τύπου»)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΡΑΓΚΟΥ
Πρόεδρος Ένωσης Συντακτών Κύπρου