Από τα χαμηλά αποτελέσματα που είχε συγκεντρώσει η Κυπριακή Εκπαίδευση το 2012, σύμφωνα με το Πρόγραμμα της Διεθνούς Αξιολόγησης των Μαθητών, κατρακύλησε σε ακόμη πιο χαμηλά επίπεδα το 2015 στα Μαθηματικά, τις Θετικές Επιστήμες και την Ανάγνωση-Κατανόηση Κειμένου, τρεις πολύ βασικές ενότητες της παιδείας. Έτσι επανέρχεται το θέμα της ποιοτικής αναβάθμισης της εκπαίδευσης, που μας απασχολεί εδώ κι αρκετές δεκαετίες. Έχουμε κι άλλες φορές δημοσιοποιήσει τις σκέψεις μας για το πώς έπρεπε να ενεργήσουμε στην περίπτωση αυτή. Τις προτεραιότητες του Υπουργείου συνόψισα σε απαντητική επιστολή προς τον Υπουργό Παιδείας μ. Πεύκιο Γεωργιάδη το 2004, με την ευκαιρία της Έκθεσης της Επιτροπής Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης «Δημοκρατική και Ανθρώπινη Παιδεία στην Ευρωπαϊκή Πολιτεία». Ανέφερα, μεταξύ άλλων:

Η Έκθεση αποτελεί ένα θαυμάσιο έγγραφο για τη μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού μας συστήματος κι αγγίζει σχεδόν όλες τις πτυχές των απαιτούμενων αλλαγών. Τα μόνα ίσως θέματα με τα οποία δεν καταπιάνεται επαρκώς είναι εκείνα της διά βίου εκπαίδευσης, της υλικο-τεχνικής υποδομής, του εμπλουτισμού του αναλυτικού προγράμματος με μαθήματα ζωής, των σχολικών εφορειών. Εκείνο που προέχει τώρα, για να μη μείνει κι αυτή η προσπάθεια στα χαρτιά, είναι η τοποθέτηση των διαφόρων ενεργειών σε σειρά προτεραιότητας, με χρονοδιαγράμματα, αφού μελετηθούν οι οικονομικές επιπτώσεις και δυνατότητες.

Υπάρχουν εκπαιδευτικές δυναμικές που αν τεθούν σε κίνηση μπορούν να φέρουν τα ποθούμενα αποτελέσματα. Καμιά ουσιαστική εκπαιδευτική αλλαγή δεν μπορεί να γίνει μέσα στα περιοριστικά πλαίσια που τίθενται από το ωρολόγιο πρόγραμμα λειτουργίας των σχολείων. Ούτε η παραπαιδεία μπορεί να κτυπηθεί ούτε η ποιοτική αναβάθμιση της εκπαίδευσης, η κοινωνικοποίηση των παιδιών, η ισόρροπη ανάπτυξη πνεύματος και σώματος να προωθηθούν, αν δεν αρθεί ο ασφυκτικός κλοιός του βεβαρημένου προγράμματος και του περιορισμένου χρόνου λειτουργίας των σχολείων.

Το θέμα ηγέρθη το 1989 με την ευκαιρία της εισαγωγής της πενθήμερης εβδομάδας. Το μόνο που καταφέραμε τελικά ήταν να μη συρρικνωθούν περισσότερο οι ώρες λειτουργίας των σχολείων, όπως έγινε στην Ελλάδα. Το σχέδιο για ολοήμερο σχολείο που υποβάλαμε, αν και εγκρίθηκε από τον Υπουργό Οικονομικών, απορρίφθηκε από τις οργανώσεις των εκπαιδευτικών (σε κάποιο βαθμό κατανοητό) κι από τις οργανώσεις των γονιών (ακατανόητο). Κι όμως μέσα στο διευρυμένο αυτό χρονικό πλαίσιο, τα παιδιά θα ικανοποιούσαν όλες τις εκπαιδευτικές τους ανάγκες (βοηθητικά κι ενισχυτικά μαθήματα, αθλητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες, προετοιμασία για εξειδικευμένες εξετάσεις, ξένες γλώσσες κλπ). Δυστυχώς έκτοτε μικρή μόνο πρόοδος έγινε στην περίπτωση της εισαγωγής του θεσμού του ολοήμερου σχολείου στη δημοτική εκπαίδευση.

Το σχολείο, εκτός από τη γνωσιολογική κατάρτιση των μαθητών, σκοπεύει στην αγωγή κι υποβοήθηση κοινωνικοποίησης των παιδιών. Όλα αυτά κι άλλα, που υιοθετεί η Έκθεση, για να λειτουργήσουν σωστά χρειάζονται άνεση χρόνου. Σχολική ζωή δεν μπορεί να υπάρξει όταν οι μαθητές βρίσκονται υπό την παιδευτική επίδραση του σχολείου για λίγες μόνο μέρες το χρόνο, για λίγες μόνο ώρες την ημέρα. Τούτο μειώνει την αποτελεσματικότητα της διδακτικής πράξης και επηρεάζει αρνητικά ζωτικά μαθήματα επιστήμης, κοινωνικών, πολιτιστικών θεμάτων, φυσικής αγωγής, που δεν θεωρούνται «απαραίτητα»!

Με την καθιέρωση της πρωινής φοίτησης από το 1972 στα δημοτικά σχολεία, ο διδακτικός χρόνος έχει συρρικνωθεί σημαντικά. Ιδιαίτερα, έχουν επηρεαστεί αρνητικά οι συνθήκες για αυξημένες γεννήσεις και αυξημένη απασχόληση των γυναικών. Η άνεση χρόνου θα κατοχυρώσει τις προϋποθέσεις για άνετη διεκπεραίωση όλων των άλλων σχολικών και περισχολικών δραστηριοτήτων και στη μέση εκπαίδευση, όπου ο διδακτικός χρόνος μειωνόταν τότε κατά 20% τουλάχιστον λόγω επισήμων γιορτασμών, συνεδρίων προσωπικού, δοκιμών κλπ.

Είναι πια κοινοτυπία η ρήση πως εκπαίδευση βασικά σημαίνει τον εκπαιδευτικό. Είναι γι' αυτόν τον λόγο που το πιο ουσιαστικό στοιχείο για τα εκπαιδευτικά πράγματα είναι η σωστή επιλογή και η συνεχής επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού. Για πολλά χρόνια τώρα διατηρείται ένας αναχρονιστικός θεσμός, ο κατάλογος διορισίμων, όπου μοναδικό κριτήριο προτεραιότητας είναι η ημερομηνία κτήσης του πτυχίου. Το 1989/90 έγινε μια προσπάθεια για «βελτίωση του τρόπου σύνταξης του καταλόγου», ώστε να λαμβάνονται υπ' όψιν η επίδοση στις σπουδές ή σε γραπτές εξετάσεις, οι μεταπτυχιακές σπουδές, η παιδαγωγική κατάρτιση.

Λόγω της ανάγκης μαζικού ή έκτακτου διορισμού εκπαιδευτικών δεν μπορεί να μην υπάρχει τέτοιος κατάλογος. Το ζητούμενο είναι ο κατάλογος να είναι αξιοκρατικός. Επιπλέον κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του εκπαιδευτικού, έντονη πρέπει να είναι η προσπάθεια για συνεχή επιμόρφωσή του τόσο σε θέματα παιδαγωγικής όσο και σε θέματα της ειδικότητάς του. Προς τιμήν της η Κυπριακή Πολιτεία διείδε έγκαιρα την ανάγκη αυτή και προχώρησε στην ίδρυση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κι αργότερα της Σχολής των Επιστημών της Αγωγής.

Ο τομέας της εκπαίδευσης προσφέρεται ιδιαίτερα για έγκαιρο προγραμματισμό τουλάχιστον όσον αφορά τις αριθμητικές και μετρήσιμες ανάγκες. Επανειλημμένες προσπάθειες που έγιναν για τη δημιουργία Μονάδας Εκπαιδευτικού Προγραμματισμού δεν καρποφόρησαν. Κι όμως δεν είναι δύσκολο ακόμη κι εκ των ενόντων να δημιουργηθεί μια τέτοια Μονάδα, που να αναλάβει την προώθηση υλοποίησης της προτεινόμενης μεταρρύθμισης του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Τέλος, εκείνο που προέχει για επίτευξη του έργου αυτού πάνω απ' όλα είναι η προώθηση διαδικασιών εξεύρεσης συναινετικών λύσεων στα θέματα της παιδείας/εκπαίδευσης. Η εισήγησή μου είναι να χρησιμοποιηθεί το Εκπαιδευτικό Συμβούλιο για συζήτηση των πιο πάνω εισηγήσεων και όλων των άλλων εισηγήσεων της Έκθεσης για μεταρρύθμιση, αναβάθμιση και εκσυγχρονισμό του εκπαιδευτικού συστήματος μέσα σε ένα συναινετικό πνεύμα.

ΔΡ ΙΑΚΩΒΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ
ΠρώηνΥπουργός
Πρώην Γενικός Διευθυντής Γραφείου Προγραμματισμού
www.iacovosaristidou.com