Ο σχολικός χώρος δεν αποτελεί και δεν πρέπει να αποτελεί χώρο καταναγκασμού και ο σχολικός χρόνος δεν πρέπει να θεωρείται απαραίτητα χρόνος αποθήκευσης γνώσεων, απλώς και μόνο για επένδυση στο μέλλον. Το σχολείο ταυτόχρονα με τους γνωστούς σκοπούς και στόχους του, πρέπει να θεωρείται στη σύγχρονή μας κοινωνία ως χώρος ζωής.

Ο Αμερικανός πραγματιστής φιλόσοφος και εκπαιδευτικός Τζον Ντίουι (John Dewey) παρατηρεί πολύ εύστοχα: «…Η εκπαίδευση δεν είναι κάτι το ξέχωρο από τη ζωή αλλά μάλλον η ζωή η ίδια… Η μάθηση που κατακτιέται με την πράξη, ή στην προσπάθεια να ικανοποιηθεί μια περιέργεια που γεννήθηκε, έχει για τον μαθητή πιο πολλές διαστάσεις και νόημα πιο σταθερό από εκείνην που αποκτήθηκε, για να χρησιμεύσει στον μαθητή αργότερα στη ζωή του… Η εκπαίδευση είναι η ζωή και όχι απλώς προετοιμασία για τη ζωή και ο άνθρωπος όσο μεγαλώνει, τόσο συνεχίζεται η εκπαίδευσή του…»1.

Το σχολείο επιβάλλεται να εξασφαλίζει και να διασφαλίζει την πραγμάτωση των πιο πάνω, μέσα από την αυτοπεποίθηση, τον αυτοσεβασμό και τη χαρά της δημιουργίας, παράγοντες που ασκούν καθοριστικό ρόλο και ευνοούν την αυτοδιαμόρφωση στον γνωστικό τομέα και την αυτοδιαχείριση στον κοινωνικό τομέα, τόσο μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας, όσο και στον υπόλοιπο σχολικό χώρο και στον φυσικό και κοινωνικό περίγυρο γενικότερα2.

Η σχέση καθηγητή-μαθητών
Η μαθητική - σχολική ζωή στηρίζεται -και υλοποιείται βασικά- πάνω σε έναν άξονα: Στις προσπάθειες του κάθε καθηγητή ξεχωριστά, αλλά και όλων των διδασκόντων μαζί, στο πλαίσιο της συλλογικής προσπάθειας, για την επίτευξη του κοινού εκπαιδευτικού στόχου. Ο καθηγητής από την ώρα που αναλαμβάνει τα καθήκοντά του στον σχολικό χώρο, πρέπει να γνωρίζει ότι ο εαυτός του, η ζωή του δεν του ανήκουν πια ολοκληρωτικά, όπως πριν από τον διορισμό του!

Στο εξής θα τα μοιράζεται με άλλους, που δεν είναι άλλοι από τους μαθητές του, οι οποίοι θα πρέπει να κατέχουν στο «ΕΙΝΑΙ» του σημαντικότατη θέση. Η στάση του καθηγητή, ως δασκάλου της γνώσης μόνο και όχι της συμπεριφοράς, είναι παντελώς λαθεμένη, φτωχαίνει και αποδυναμώνει την προσωπικότητα του διδάσκοντος, συρρικνώνει και πολλές φορές καταστρέφει το αγωγικό αποτέλεσμα.

Ο θεσμός και ο προβληματισμός του
Το σχολείο ως θεσμός, έχει κύριους και βασικούς στόχους να αναπτύξει τον άνθρωπο-μαθητή σε τρεις αλληλοσυμπληρούμενους τομείς, ώστε αυτός να καταστεί στο μέτρο του δυνατού, μια συγκροτημένη, πνευματική, κοινωνική και δημοκρατική προσωπικότητα.

Οι τομείς αυτοί είναι:
1. Ο γνωστικός: Στον γνωστικό τομέα, τα σχολεία μας παρά τις φιλότιμες προσπάθειες, που γίνονται απ’ όλους τους εμπλεκομένους, εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να είναι νοοκρατούμενα και πιο συγκεκριμένα μνημονοκρατούμενα. Δεν έχουμε φθάσει, ακόμα, δυστυχώς, στο επιθυμητό επίπεδο, που προβλέπει τις διαδικασίες εκείνες, που ευνοούν την παραγωγή και την κατάκτηση της γνώσης μέσα από την παρατήρηση και την έρευνα. Το θέμα αυτό είναι πάντοτε επίκαιρο και έχει καταλυτικές επιδράσεις και συνέπειες στο όλο οικοδόμημα της εκπαίδευσης και κατά συνέπειαν και της κοινωνίας.

2. Ο συναισθηματικός (κοινωνικός): Στον συναισθηματικό (κοινωνικό) τομέα, οι μαθητές θα πρέπει να καθοδηγηθούν στο πώς θα γνωρίσουν τους ανθρώπους, πώς θα ρυθμίσουν τη συμπεριφορά μεταξύ τους, πώς θα συνάψουν και θα αναπτύξουν τις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Πρέπει να τονιστεί ότι, ενώ ο τομέας αυτός είναι ο σημαντικότερος κατά τη δική μου άποψη, συνήθως δεν τυγχάνει της προσοχής που απαιτείται από μέρους μας και θεωρείται τις περισσότερες φορές ως έργο της οικογένειας, της κοινωνίας ή κάποιου άλλου θεσμού, όπου όμως συνήθως κυριαρχεί ο εμπειρισμός, η αυθαιρεσία, ο αυτοσχεδιασμός ή ακόμη και οι μεσαιωνικές αντιλήψεις.

3. Ο ψυχοκινητικός (Bloom)3: Στον ψυχοκινητικό τομέα, δεσπόζουν δύο παράγοντες. Τα χέρια και το μυαλό. Αυτά πρέπει να βρίσκονται σε αρμονική συνεργασία και έτσι να δουλεύουν ταυτόχρονα μαζί και όχι χωριστά. Η ιστορική πορεία της δικής μας ηπείρου, της Ευρώπης, άρχισε να αλλάζει προς το καλύτερο από τη στιγμή που δούλεψαν μαζί τα χέρια και το μυαλό. Έγραψε σχετικά ο G. Galilei στο πρώτο βιβλίο φυσικής: «Να μετριέται ό,τι μπορεί να μετρηθεί και να κάνουμε να μετριέται ό,τι δεν μπορεί να μετρηθεί».

Η διδακτική πράξη
Η γνωστική παρουσίαση απαιτεί πλήρη εμβάθυνση στο αντικείμενο, σχεδιασμό του ωριαίου μαθήματος και κυριαρχείται από παραμέτρους, που υπαγορεύουν οι ειδικοί αλλά και οι γενικοί σκοποί της αγωγής που είναι: η ανάπτυξη κρίσης, συλλογιστικής ικανότητας, αυτοπεποίθησης, πρωτοβουλίας, κοινωνικής αλληλεγγύης. Οι γενικοί σκοποί δεν περιέχονται βέβαια μέσα στο εγχειρίδιο και τους λησμονούμε κάποτε, ενώ αυτοί ακριβώς είναι οι σημαντικοί. Η γνώση δεν μεταγγίζεται αλλά κατακτιέται.

Ο δάσκαλος
Ο δάσκαλος δουλεύει πάνω στον ψυχισμό των μαθητών του και τα εργαλεία του είναι: ο ψυχισμός του, οι τρόποι του και η συμπεριφορά του. Διδάσκουμε τα γράμματα, τους καλούς τρόπους, τη μουσική, ίσως τα αθλήματα. Αυτά είναι μαθήματα και μένουν στην «επιφάνεια».

Τα μαθήματα πρέπει να είναι τα μέσα, με τα οποία θα εισχωρήσουμε στον ψυχισμό των μαθητών μας. Με το πνεύμα μας εισχωρούμε στο πνεύμα τους, με το ήθος μας επηρεάζουμε καθοριστικά το ήθος τους, με τον χαρακτήρα μας διδάσκουμε χαρακτήρα, με τη δικαιοσύνη μας το δίκαιο, με τη συμπεριφορά τις ανθρώπινες σχέσεις, με την αγάπη μας την αγάπη.

Αν μας διαφύγουν αυτά, τότε είμαστε οι «κουβαλητές» και όχι «μαστοράδες». Ο Ε. Παπανούτσος αναφέρει σχετικά: «Ο δάσκαλος όντας ενήλικος πρέπει να μπορεί να γίνει παιδί άνθρωπος αγνός, δροσερός, εύπλαστος. Όταν ο δάσκαλος πλησιάζει με την ψυχή του την παιδική ψυχή, τότε βρίσκει την πρόσβαση προς τα αισθήματα, τις σκέψεις, τις επιθυμίες του παιδιού, τις οποίες και θα διαπαιδαγωγήσει.

»Στις σχέσεις του με τον μαθητή να στοχεύει πώς να αχρηστέψει τον εαυτό του. Αυτό είναι δύσκολο. Τότε όμως ο μαθητής μαθαίνει μόνος του, γίνεται αυτόνομος. Και ο θρίαμβος του δασκάλου είναι να κάνει τον μαθητή του αυθύπαρκτο και ανεξάρτητο (Μαιευτική μέθοδος του Σωκράτη)4».

Άλλο σπουδαίο γνώρισμα του καθηγητή πρέπει να είναι η ταπεινότητα και ο μηδενισμός του εγωισμού του. Οι μαθητές του μεγάλου Κινέζου φιλόσοφου Κομφούκιου μάς βεβαιώνουν: Υπάρχουν τέσσερα ελαττώματα, τα οποία είχε ευτυχώς ξεπεράσει ο Διδάσκαλος.

*Δεν έβγαζε ποτέ πρόωρα συμπεράσματα
*Δεν αποφάσιζε ποτέ αυθαίρετα
*Δεν είχε πείσμα
*Δεν είχε κανένα εγωισμό5

Σχολείο και γονείς
Η κυπριακή κοινωνία δυσκολεύεται στην κατανόηση του αυτονόητου. Ότι, δηλαδή, για να επιτευχθούν οι στόχοι του σχολείου είναι απαραίτητη η συνεργασία των γονέων με τους καθηγητές και η συχνή παρουσία τους στον σχολικό χώρο. Αυτό είναι πλέον αδήριτη ανάγκη στον χώρο της κυπριακής εκπαίδευσης, ώστε να καταστεί δυνατή η δημιουργία μιας συνεχούς, στέρεης και γόνιμης συνεργασίας, μεταξύ καθηγητών - γονέων - μαθητών, προς όφελος όλων και ιδιαίτερα των τελευταίων.

Παιδεία του καθηγητή
Πέρα από το επιστημονικό αντικείμενο βρίσκεται η άλλη παιδεία, η θεωρία της παιδείας, πάνω σε θέματα φιλοσοφίας της εκπαίδευσης (σκοποί της αγωγής κ.τ.λ.), ψυχολογίας, παιδαγωγικής, κοινωνιολογίας. Η θεωρία της παιδείας του καθηγητή προσδιορίζει την εκπαιδευτική του στάση. η έλλειψή της στενεύει τους ορίζοντές του και τον καθιστά απλό πληροφοριοδότη. Η πρόσβαση σε μια θεωρία παιδείας μέσα από την πείρα και την επιμόρφωση, διευρύνει τους ορίζοντες του καθηγητή, τον καθιστά σύμβουλο του μαθητή και τροποποιώντας τη στάση του, μετατρέπει την πληροφόρηση σε παραγωγή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Dewey, J. UNESCO: Ιστορία της ανθρωπότητας, Αθήναι 1970, σ. 5320.
2. Piaget, J. Το μέλλον της εκπαίδευσης, Αθήνα 1979, σσ. 39-44.
3. Φράγκου, Χ. Ψυχοπαιδαγωγική, Αθήναι 1983, σσ. 360-370. Πετρουλάκη, Ν. Προγράμματα
4. Παπανούτσου, Ε. Οι δρόμοι της ζωής, Αθήνα 1979, σσ. 192-197.
5. Durant, W. Παγκόσμιος Ιστορία του πολιτισμού.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΚΑΛΙΑΣ
Πρώην Λυκειάρχης, πρώην Πρόεδρος ΟΕΛΜΕΚ, Φιλόλογος - Ιστορικός, Συγγραφέας - Αρθρογράφος, Σύμβουλος των Ελληνικών Κυβερνήσεων (1983 - 1989) σε θέματα Παιδείας