Τα γεγονότα που οδήγησαν στο φονταμενταλιστικό Ισλάμ και στο αυτοκαλούμενο Ισλαμικό Κράτος προβληματίζουν σοβαρά θεωρητικούς, επιστήμονες, επικοινωνιολόγους και αξιωματικούς σε όλες τις βαθμίδες, καθώς και πολίτες ανά τον κόσμο, με αρκετή συμμετοχή μουσουλμάνων, που θέλουν να ασκούν την πίστη τους ειρηνικά και με ανοχή και όχι στα πρότυπα των αρχών του Ισλάμ κατά τον έβδομο σκληρό αιώνα. Παρά το σοκ που δέχθηκε η Δύση και ο μετριοπαθής μουσουλμανικός κόσμος από τη δράση των τζιχαντιστών, εντούτοις διαπιστώνεται από όλους ότι ο ισλαμικός εξτρεμισμός είναι ένα καρκίνωμα και θα πρέπει να αρχίσει μια θρησκευτική μεταρρύθμιση, όπως τονίζει η συγγραφέας του βιβλίου «Why Islam Needs a Reformation Now», Ayaan Hirsi Ali.

Σήμερα οι μουσουλμάνοι χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ως ακολούθως:

Α) Σε εκείνους που θεωρούν την επιβολή της σαρίας ως θρησκευτικό καθήκον.

Β) Σε εκείνους που είναι πιστοί στον πυρήνα του δόγματος και είναι λατρευτικά ευσεβείς και δεν είναι διατεθειμένοι να ασκήσουν ή να κηρύξουν βία.

Γ) Στους αντιφρονούντες που καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το Ισλάμ πρέπει να αλλάξει και δεν πρέπει να βρίσκεται σ’ έναν ατέλειωτο κύκλο πολιτικής βίας.

Παρ' όλες τις τάσεις προς αλλαγή υπάρχουν δύο αντίθετα ρεύματα:

Α) εκείνων των μετριοπαθών που απειλούνται με θάνατο, επειδή θεωρούνται αιρετικοί και αποστάτες και

Β) εκείνων των νομοταγών και ειρηνικών μουσουλμάνων που είναι απρόθυμοι να αποκηρύξουν τα θεολογικά εντάλματα για την αδιαλλαξία και τη βία, που είναι ενσωματωμένα στα δικά τους θρησκευτικά κείμενα.

Σημειώνεται πως οι τρεις παράγοντες που λειτουργούν στη Μέση Ανατολή είναι παρόμοιοι με τα κίνητρα που επικρατούσαν κατά τη θρησκευτική μεταρρύθμιση στον 16ο αιώνα στην Ευρώπη. Σημαντικό ρόλο για τη μουσουλμανική μεταρρύθμιση διαδραματίζουν η νέα τεχνολογία της πληροφορικής, οι μεγάλες πόλεις, που οι πολίτες τους είναι απογοητευμένοι από τη διακυβέρνηση των ισλαμιστών σε Κάιρο και Τεχεράνη, και το πολιτικό σώμα που λειτουργεί στην Αίγυπτο και τα ΗΑΕ.

Πρωτοποριακό ρόλο διαδραματίζουν οι κοσμικοί μουσουλμάνοι ανά τον κόσμο, ιμάμηδες όπως ο Hassen Chalghoumi του τζαμιού Drancy στο Παρίσι και οι πανεπιστημιακοί Abd al-Hamid al-Ansari του Κατάρ, που τονίζουν πως «οι θρησκευτικοί λόγοι θα πρέπει να κάνουν τη νεολαία να αγαπά τη ζωή και όχι τον θάνατο». Επίσης ο ιμάμης Ahmad al-Qabbanji από το Ιράκ εισηγείται την τροποποίηση των νομολογικών εννοιών της σαρίας, καθώς επίσης ο ιμάμης Ayad al-Din, επίσης από το Ιράκ, που υποστηρίζει τον διαχωρισμό του τζαμιού από το κράτος.

Ιστορικά έχει αποδειχθεί ότι η όποια μεταρρύθμιση είναι αιματηρή, όπως εκείνη μεταξύ των Ρωμαιοκαθολικών και Προτεσταντών που διήρκησε έναν αιώνα και κατέστρεψε την Ευρώπη κατά τον 17ο αιώνα. Το αποτέλεσμα αυτού του πολέμου ήταν να τεθούν τα θεμέλια για την πραγματική ελευθερία της σκέψης, που οδήγησε στον διαφωτισμό.

Εκείνο που θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη οι δυτικοί πολιτικοί είναι να μη θυματοποιήσουν τους μουσουλμάνους μεταρρυθμιστές, όπως έγινε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όπου χρηματοδοτούσαν τους αντικομμουνιστές διανοούμενους για να αντιμετωπίσουν την επιρροή των μαρξιστών. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η οποιαδήποτε μεταρρύθμιση που επιχειρείται πρέπει να τυγχάνει της υποστήριξης της κοινωνίας για να έχει θετικά αποτελέσματα και να ακολουθηθεί η ίδια κριτική που εφάρμοσαν στα ιερά κείμενα στους Χριστιανούς και Εβραίους.