Ο Σύνδεσμος Πολιτικών Κρατουμένων της ΕΟΚΑ μετέτρεψε μια παράγκα των Κρατητηρίων Κοκκινοτριμιθιάς σε μουσειακό χώρο για τα βασανιστήρια στα οποία υποβάλλονταν οι αγωνιστές του απελευθερωτικού αγώνα 1955-59. Είναι εκφραστικά σχήματα μαρτυρίων που μεταφέρθηκαν σε καμβά και αποτελούν εικονικές παραστάσεις της μαρτυρικής ζωής των ανθρώπων που συλλαμβάνονταν ως μέλη της τότε αντίστασης στην ξένη κατοχή.

Τότε, η δοκιμασία του ανθρώπου ήταν διαρκής φρικτή απειλή, που σφυροκοπούσε την αξία του αγωνιστή. Η αποικιοκρατία είχε στήσει τα άντρα του τρόμου στην Ομορφίτα, στο Σαράγιο, στις Πλάτρες, στην Αμμόχωστο, στο Ret House, στο Φρούριο Κερύνειας, αλλά και σε στρατόπεδα όπως στον Ζέφειρο. Είχε εγκαταστήσει στ’ ανακριτήρια δαιμονιακά ανθρωπόμορφα τέρατα. Βασανιστές ειδικευμένους για κάθε μαρτύριο που μπορούσε να συλλάβει η οργιάζουσα φαντασία ανελέητων κακοποιών.

Εκείνα τα χρόνια, στους θαλάμους βασανιστηρίων της αγγλοκρατίας, βρικολάκιασαν οι απαισίας μνήμης εξεταστές του σκοτεινού μεσαίωνα, τα αποβράσματα της Γκεστάπο, τα κτήνη από τα μπουντρούμια των ΕΣ ΕΣ. Έφεραν από την κόλαση τον Μέρλιν, τον Μακλόκλαν, τον Μόρρις, τον Μπερτς, τον Ληντς, τον Γουΐλλαρντ, τον Σέυβορυ, τον ΜακΚάουαν, τον Ντήαρ, τον Μάθιου, τον Περέιρα, τον Πρέτικαστ, τον Ταλάτ, τον Σουλεϋμάν, τον Αχμέτ και τους άλλους δαίμονες, που υπέβαλλαν σε απερίγραπτα μαρτύρια το άνθος της ελληνικής νιότης της Κύπρου.

Φρικιούν ακόμα οι αγωνιστές στη θύμηση των βασανιστηρίων. Έδερναν, μαστίγωναν, κακοποιούσαν το ανθρώπινο κορμί χωρίς έλεος. Εφάρμοζαν κάθε μαρτύριο που σκέφτηκαν τα σατανικά μυαλά του παρελθόντος. Κι ακόμα η παρανοϊκή φαντασία τους αναζητούσε άλλα από τις «σύγχρονες» μεθόδους βασανισμού.

Τον αγωνιστή τον «υποδέχονταν» στους θαλάμους βασανιστηρίων με καταιγισμό γρονθοκοπημάτων, κλοτσιών, ύβρεων, απειλών. Χρησιμοποιούσαν ταυτόχρονα τον δόλο, το ψεύδος, τη συκοφαντία, την απάτη, την υπόσχεση. Κι ύστερα εφάρμοζαν τα ειδικά μαρτύρια. Έδεναν τον αγωνιστή στο χωρίς στρώμα σιδερένιο κρεβάτι με τις σούστες, την «καρκολού», με τα χέρια και τα πόδια ανοιχτά, συγκρατημένα με τέσσερεις χειροπέδες.

Χόρευαν στο στομάχι του, τον μαστίγωναν στα πέλματα των ποδιών, τον χτυπούσαν με γάντια πυγμαχίας, εφάρμοζαν ηλεκτρικά καλώδια στα γεννητικά του όργανα και διοχέτευαν ρεύμα. Έβαζαν στο πρόσωπό του ένα βρεγμένο ρούχο, τον χτυπούσαν στο στομάχι, ανάσαινε απότομα, το βρεγμένο ρούχο κολλούσε στο πρόσωπο κι ο βασανιζόμενος νόμιζε πως από στιγμή σε στιγμή θα πεθάνει από ασφυξία. Το μαρτύριο συνεχιζόταν μέχρι την απώλεια των αισθήσεων και ξανάρχιζε μόλις το θύμα συνερχόταν.

Συμπληρωματικό βασανιστήριο εκείνο της «φουντανούς». Απέκλειαν το κεφάλι στην «καρκολού» ώστε να μένει ακίνητο. Σε κάποιο ύψος ήταν στερεωμένο ένα τενεκεδένιο δοχείο με μικρή βρύση. Την άνοιγαν ελάχιστα, ώστε να στάζει μια σταγόνα κάθε δευτερόλεπτο και να πέφτει στο ίδιο σημείο του μετώπου. Όσο περνούσε η ώρα το μαρτύριο γινόταν πιο φρικτό. Νόμιζες μετά από κάθε σταλαματιά πως η επόμενη θα σου τρυπήσει το κρανίο. Κι ο πόνος, εντεινόμενος.

Τον τεχνητό πνιγμό εφάρμοζαν και μ’ άλλους τρόπους. Έδερναν τον κρατούμενο, τον ανάγκαζαν να γονατίσει και του βουτούσαν το κεφάλι σ’ ένα μπάνιο με νερό. Το επαναλάμβαναν πολλές φορές. Νόμιζες πως από δευτερόλεπτο σε δευτερόλεπτο θα βγει η ψυχή σου.

Τον έδεναν καθιστό σε μια καρέκλα. Τον ανάγκαζαν να πιάσει στα δυο του χέρια ηλεκτοφόρα σύρματα και διοχέτευαν ηλεκτρικό ρεύμα που τον τράνταζε και του προκαλούσε αβάστακτους πόνους σ’ όλο το κορμί. Κι όταν διακοπτόταν το ηλεκτροσόκ το κορμί εξακολουθούσε να τραντάζεται.

Κρεμούσαν το κορμί γυμνό από το ταβάνι, δένοντας τους καρπούς των χεριών με σχοινί. Έδεναν τα πόδια από τους αστραγάλους. Χτυπούσαν τα γεννητικά όργανα με μπουκάλι ή τα έτριβαν. Οι πόνοι, φοβεροί. Ενώ το κορμί ήταν κρεμασμένο, ακίνητο, ανήμπορο ν’ αντιδράσει, διοχέτευαν ρεύμα στα γεννητικά όργανα. Ο νους δεν μπορεί να συλλάβει την ένταση του πόνου.

Έμπηγαν σπασμένα γυαλιά στα νύχια. Τραβούσαν τα νύχια με τανάλιες. Του φορούσαν έναν τενεκέ στο κεφάλι και τον κτυπούσαν με πλήκτρα. Τον ανάγκαζαν να στέκεσαι στ’ ακροδάκτυλα των ποδιών ώρες, ακουμπώντας με τους δείκτες των χεριών σε τοίχο. Αν πατούσε στο τσιμέντο τον κτυπούσαν με κλομπς ή τον μαστίγωναν. Του φορούσαν στο κεφάλι σιδερένιο στεφάνι σαν ελατήριο με βίδες που έσφιγγαν κι άκουγε το κρανίο του να τρίζει να σπάσει. Οι πόνοι, απερίγραπτοι.

Τέτοια κι άλλα πολλά εφάρμοζαν οι βασανιστές για να κάμψουν την ηθική και σωματική αντίσταση του αγωνιστή. Κι από τα χείλη του ανθρώπου μια λέξη: «Παναγία μου». Με τη βοήθειά της οι αγωνιστές δεν λύγιζαν. Πέθαναν 13 στους θαλάμους βασανιστηρίων κι άλλοι πολλοί από τις κακουχίες στα χρόνια που ακολούθησαν, αφήνοντας στα παιδιά τους και στους επερχόμενους τιμή, αξιοπρέπεια και ιστορία πίστης κι αντοχής και υποδείγματα βίου.

Ο θάλαμος των εικονικών παρουσιάσεων των δοκιμασιών είναι ανοικτός από της 10ης πρωινής της 22ας Νοεμβρίου, όταν ο Πρόεδρος της Κύπρου είχε προσκληθεί στην ετήσια σύναξη Μνήμης Κρατητηρίων, που οργανώνουν οι απομένοντες Πολιτικοί Κρατούμενοι του απελευθερωτικού αγώνα του λαού μας.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΠΑΝΟΣ