Ποια η σχέση μας με τους κανόνες και την τήρησή τους; Π.χ. τα πολλά οδικά ατυχήματα αποδεικνύουν πως η οδική μας συμπεριφορά δεν είναι συμβατή με τους κανόνες οδικής ασφάλειας. Η τήρηση των κανόνων και η συμμόρφωση με τις υποδείξεις των νόμων σχετίζονται με τον αυτοέλεγχο, την αυτοπειθαρχία, την αυτοσυγκράτηση, την υπακοή αλλά και με τον σεβασμό.
Ο αυτοέλεγχος και η αυτοπειθαρχία είναι το υπόβαθρο για να γίνει δυνατή η κοινωνική συνύπαρξη και η συμβίωση σε κάθε κοινωνική ομάδα. Η υπακοή σε κοινωνικούς κανόνες αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την κοινωνική συμβίωση. Οι συμβατικοί κανόνες της καλής συμπεριφοράς είναι η βιτρίνα του κοινωνικού Εγώ, ωστόσο οι ηθικοί κανόνες είναι το περιεχόμενο του Εγώ. Οι ηθικοί κανόνες σχετίζονται με συμπεριφορές αλληλοκατανόησης, συναντίληψης και υπευθυνότητας. Η τήρηση των κανόνων προϋποθέτει τρία στοιχεία: τη γνώση του κανόνα, την επιθυμία για την τήρηση του κανόνα και την εφαρμογή του κανόνα.
Η ισχυρή συνείδηση αποκτιέται αργά και βασανιστικά. Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αναπτυξιακά τρόπαια, που μπορεί να κατακτήσει ένα παιδί. Δεν είναι όμως η συνείδηση το ίδιο ισχυρή σε όλους. Ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον είναι γενετικώς προγραμματισμένο να προσαρμόζεται σε κοινωνικές υποδείξεις θετικά προσκείμενες. Η ηθική συμπεριφορά διαμορφώνεται εξελικτικά, όμως ο κάθε άνθρωπος ενδέχεται να διαφοροποιείται ως προς το πώς την αντιλαμβάνεται λόγω ατομικών διαφορών. Τόσο ο Piaget όσο και ο Kohlberg έχουν υποστηρίξει ότι το επίπεδο ηθικής σκέψης ενός ατόμου είναι ένα σημαντικό κίνητρο της ηθικής συμπεριφοράς.
Ωστόσο η κοινωνικοποίηση του παιδιού και η απόκτηση των πολύ σημαντικών κοινωνικών δεξιοτήτων διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην προσαρμογή του παιδιού και στη συνέχεια του ενήλικα στους κοινωνικούς κανόνες και απαιτήσεις. Η κατάκτηση των κοινωνικών δεξιοτήτων στηρίζεται στην ικανότητα τού να καταλαβαίνει κανείς και να αξιολογεί ηθικά όχι μόνο τη δική του συμπεριφορά αλλά και των άλλων. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της ηθικής αναφέρεται στο τι είναι καλό και τι κακό, χρήσιμο ή όχι, αποδεκτό ή κατακριτέο, ηθικό ή ανήθικο και εξαρτάται από τον βαθμό στον οποίο κάποιος κατανοεί, υιοθετεί και σέβεται τους συγκεκριμένους κοινωνικούς κανόνες και ηθικές αξίες (Hayes, 1994).
Η ανάπτυξη της ηθικής αποτελεί βασικό πυρήνα και στόχο της διαδικασίας κοινωνικοποίησης του παιδιού και δεν σχετίζεται αναγκαστικά με ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό ή πολιτικό σύστημα αξιών. Η κοινωνική πλευρά της ηθικής ανάπτυξης δίνει έμφαση στην επιρροή των «σημαντικών άλλων» (Bandura, 1991). Έρευνες έχουν διαπιστώσει ότι υπάρχει θετική συνάφεια (76%) μεταξύ της ηθικής σκέψης και της συμπεριφοράς. Βέβαια η σχέση αυτή δεν είναι πάντοτε ισχυρή.
Συμπέρασμα, οριοθετήστε τα παιδιά σας, βοηθήστε τα ν' αποκτήσουν τις αναγκαίες κοινωνικές δεξιότητες, διδάξτε τους μέσα από το παράδειγμά σας.
Αν όλοι μας θελήσουμε να κάνουμε την αυτοκριτική μας σχετικά με την ηθική μας, το πού στέκεται το εγώ μας σε σχέση με τους άλλους, το πόσο υπεύθυνα συμπεριφερόμαστε και τη σχέση έχουμε με τον σεβασμό, τότε θα γίνει το πρώτο βήμα προς την αλλαγή της συμπεριφοράς μας. Είμαστε απλοί άνθρωποι, υποκείμενα που τείνουν να κάνουν λάθη. Ας έχουμε αρκετή ταπεινότητα να ομολογήσουμε τα λάθη μας και να παλινωδήσουμε. Ας γίνουμε η αλλαγή που θέλουμε να δούμε στον κόσμο!
ΑΡΙΣΤΟΝΙΚΗ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ ΤΡΥΦΩΝΙΔΟΥ
Ψυχολόγος Εξελικτικής - Σχολικής Κατεύθυνσης
