Σε ένα σύστημα ενδεικτικού προγραμματισμού υπάρχει κεντρικός μηχανισμός, που με ετήσια και πιο μακροπρόθεσμα προγράμματα προσπαθεί να επηρεάσει τις εξελίξεις της οικονομίας και τα μακροοικονομικά μεγέθη προς τις επιθυμητές κατευθύνσεις…
Ο δρόμος που θα ακολουθούσα στην επαγγελματική μου σταδιοδρομία καθορίστηκε κατά τις επανόδους μου στη γενέθλια γη της Κυθρέας για τις θερινές διακοπές του Πανεπιστημίου. Έπαιρνα την αίσθηση ότι οι συγχωριανοί μου δεν ήταν τόσο χαρούμενοι όσο οι Ευρωπαίοι, πράγμα που το απέδιδα στη διαφορά που υπήρχε στο βιοτικό επίπεδο. Είναι τότε που έκανα την επιλογή μου. Όπου και να είμαι στη συνέχεια, στόχος θα είναι η οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Να απαλλάξουμε τον άνθρωπο από τις καθημερινές έγνοιες επιβίωσης για να μπορέσει να αφιερώσει περισσότερο χρόνο στην πνευματική και ψυχική καλλιέργειά του, να γίνει ένας ολοκληρωμένος κι ευτυχισμένος άνθρωπος.
Βέβαια η σχέση αυτή δεν είναι αυτόματη. Η επίτευξη οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης απαιτούν ειδική συντονισμένη μεταχείριση, πρόσθετα προς την ιδιαίτερη καλλιέργεια καθεμιάς ξεχωριστά. Η όλη διεργασία ομοιάζει με τις διεργασίες μιας ορχήστρας, την ατομική προσπάθεια και τον συντονισμό όλων των οργάνων μέχρι την τελική μελωδία. Έτσι και στην περίπτωση μιας χώρας, η έξοδος από την οικονομική και κοινωνική υπανάπτυξη και πρόοδο γίνεται με παρέμβαση πάνω στα πιο ώριμα αναπτυξιακά πλεονεκτήματά της και προς όφελος όλου του πληθυσμού.
Ευτυχείς συγκυρίες με έφεραν, μετά την περάτωση των σπουδών, να προσληφθώ και στη συνέχεια να ηγηθώ της κατ' εξοχήν Αναπτυξιακής Υπηρεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, του Γραφείου Προγραμματισμού, σε μια περίοδο που η Δημόσια Υπηρεσία διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στις αποφάσεις της Πολιτικής Ηγεσίας (1967/1989). Προσωπικά δεν ανήκα ποτέ σε κομματικούς σχηματισμούς. Το κόμμα μου ήταν πάντα η Κύπρος. Αν έπρεπε να χαρακτηρίσω τα πολιτικά μου πιστεύω, θα τοποθετούσα τον εαυτό μου στον ευρύτερο χώρο του Κέντρου με έντονες σοσιαλιστικές αποκλίσεις κι εξίσου έντονες αποκλίσεις προς την ελεύθερη δημιουργικότητα του ανθρώπου.
Είχα πάντοτε μιαν αντιπάθεια για τον αποκλεισμό της ελεύθερης βούλησης των ατόμων από τη διαμόρφωση της ζωής και του μέλλοντός τους, είτε λόγω του συστήματος διακυβέρνησης είτε λόγω της άκρατης επικράτησης των συμφερόντων των ολίγων. Κι οι δυο καταστάσεις αντίκεινται στη φύση του ανθρώπου. Κι ό,τι δεν είναι σύμφωνο με τη φύση είναι καταδικασμένο αργά ή γρήγορα να αποτύχει. Όπως πολύ εύστοχα το τοποθέτησε ο οικονομολόγος Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ για να δείξει την ομοιότητα των δυο ακραίων συστημάτων: «Στον καπιταλισμό ο άνθρωπος εκμεταλλεύεται τον άνθρωπο. Στον κομμουνισμό συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο». Το ζητούμενο είναι η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων των δυο ακραίων μορφών πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης μέσα σε ένα δημοκρατικό πλαίσιο.
Επειδή και σήμερα εγείρεται το θέμα, λόγω της πολιτικής που ακολουθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση κι οι δεξιές κυβερνήσεις της Ευρώπης, ήθελα να αναφερθώ στις εμπειρίες που απέκτησα στο θέμα. Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να αναλύσει κανένας περισσότερο την ορθότητα της διαπίστωσης Γκάλμπρεϊθ. Αρκεί να ανατρέξει λίγο πίσω στην πρόσφατη παγκόσμια ιστορία και τη σημερινή κατανομή του πλούτου στις διάφορες χώρες.
Η αδίστακτη επιδίωξη του πλούτου από τις χώρες της ούτω καλούμενης ελεύθερης οικονομίας οδήγησε πρώτα στον ιμπεριαλισμό, την υποδούλωση άλλων χωρών, με αποκορύφωμα τους δυο τελευταίους παγκόσμιους πολέμους. Σαν αντίδοτο, μερικές χώρες της Ευρώπης κι αλλαχού οδηγήθηκαν στην υιοθέτηση άλλου συστήματος οργάνωσης, του κομμουνιστικού, όπου όλοι οι πόροι περιήλθαν στο Κράτος, σε ένα σύστημα κοινοκτημοσύνης. Κι αυτό το σύστημα περιήλθε σε αδιέξοδα και κατέρρευσε, γιατί αντίκειται σε βασικές αρχές του ανθρώπου, όπως είναι η ατομική ελευθερία σκέψεως και δράσεως. Και τα δυο συστήματα κατέληξαν σ’ αυτό που επιγραμματικά περιγράφει ο Γκάλμπρεϊθ.
Και το ερώτημα που αβίαστα τίθεται είναι κατά πόσο ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης από τον συνάνθρωπό του σε ένα σύστημα ανεξέλεγκτης ελεύθερης οικονομίας. Έχοντας ζήσει έντονα στην επαγγελματική μου σταδιοδρομία σε ένα σύστημα μικτής οικονομίας, μπορώ να πω ότι η απάντηση ευρίσκεται στην υιοθέτηση ενός συστήματος ενδεικτικού προγραμματισμού. Είναι το σύστημα όπου μπορούν να συνδυαστούν τα καλά των δυο πιο πάνω ακραίων συστημάτων: η ατομική ελευθερία κι η κοινωνική προστασία όλων των πολιτών, η σταθερή αύξηση και η δικαιότερη κατανομή του εισοδήματος και του πλούτου.
Σε ένα σύστημα ενδεικτικού προγραμματισμού υπάρχει κεντρικός μηχανισμός, που με ετήσια και πιο μακροπρόθεσμα προγράμματα προσπαθεί να επηρεάσει τις εξελίξεις της οικονομίας και τα μακροοικονομικά μεγέθη προς τις επιθυμητές κατευθύνσεις. Στον μηχανισμό αυτόν, πέραν της κυβέρνησης, λαμβάνουν μέρος κι οι εκπρόσωποι των οργανωμένων παραγωγικών τάξεων, εργοδοτών και εργατικών συνδικάτων. Ο μηχανισμός αυτός μπορεί να καλύπτει το σύνολο της οικονομίας καθώς και τους επιμέρους τομείς.
Μπορεί επίσης να ασχολείται με ολόκληρη την επικράτεια, καθώς και με τις επιμέρους επαρχίες. Το αντικείμενο της μελέτης και συζήτησης του μηχανισμού είναι επίσης ποικίλο. Πέραν της προώθησης της μεγαλύτερης δυνατής μεγέθυνσης του ΑΕΠ, η δικαιότερη κατανομή του είναι αναπόσπαστο μέρος των στόχων του, καθώς κι η γενικότερη ανάπτυξη των ατόμων και του κοινωνικού συνόλου. Μέσω των συχνών διαβουλεύσεων, των εξειδικευμένων αναλύσεων και της ανταλλαγής απόψεων των Μελών, πέραν του ότι επιτυγχάνεται το καλύτερο αποτέλεσμα για τον τόπο, δημιουργείται κοινωνική σύμπνοια και κοινότητα στόχων κι ενεργειών.
Αυτόν τον μηχανισμό υιοθέτησε η Κυπριακή Δημοκρατία από την ίδρυσή της, με πολύ καλά αποτελέσματα πριν και μετά την εισβολή. Δυστυχώς, ο παραγκωνισμός κι ουσιαστικά η κατάργησή του τα τελευταία 20 χρόνια κι ο ανεξέλεγκτος χειρισμός βασικών θεμάτων της οικονομίας οδήγησαν στη σημερινή οικονομική εξαθλίωση.
ΔΡ ΙΑΚΩΒΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ
Πρώην Υπουργός
Πρώην Γενικός Διευθυντής Γραφείου Προγραμματισμού
www.iacovosaristidou.com
