Η διαύγεια των δεδομένων τριών χιλιάδων ελληνικών χρόνων παράδοσης, ιστορίας, γλώσσας, νοοτροπίας, πολιτισμού, συνιστούν τα χαλύβδινα τεκμήρια της διάρκειας ενός κόσμου 12 χιλιάδων Γιαλουσιτών. Κι ο χρόνος είναι η Λυδία Λίθος δοκιμασίας της αξίας του ανθρώπου, της υπαρξιακής του ρώμης, των οντολογικών του δυνάμεων και της σπουδαιότητας των επιτευγμάτων του στη διαρρέουσα αιωνιότητα. Κι αυτές τις χιλιετίες, τις αξίες και τις διαπιστώσεις, τιμά η σκλάβα ελληνική κι ορθόδοξη κωμόπολη της Γιαλούσας, που είναι η επιστημονικά αδιαφιλονίκητη συνέχεια της Αχαιών Ακτής, όπου το πρώτον προσωρμίσθη ο Τεύκρος, ο γιος του Τελαμώνα, βασιλιά του νησιού της Σαλαμίνας, ο αδελφός του Αίαντα, με υπόδειξη του Απολλώνιου Δελφικού χρησμού, κατά τον Ευριπίδη στην τραγωδία «Ελένη»: «εις γην εναλίαν Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν οικείν Απόλλων», στην αγωνιώδη αναζήτηση ενάλιας γης για να ριζώσει τον κόσμο του, μετά τον Τρωϊκό Πόλεμο, μετά την πρώτη εικοσαετία του 12ου π.Χ. αιώνα, κατά τις ιστορικές μαρτυρίες του Ηροδότου -5ος αι. π.Χ.-, του Στράβωνα και του Διοδώρου του Σικελιώτη 1ος αι. π.Χ.

Οι ακρογωνιαίοι λίθοι της ζωής του ιστορικού και πνευματικού κέντρου της Καρπασίας είναι: Τα ερείπια από τον Άη Γιάννη ώς την Αγία Σολομονή, οι αρχαίοι τάφοι των Αρκαστηρκών (εργαστηρίων), τα ονόματα αθλητών από τη μείζονα Καρπασία στα Απολλώνια (119 π.Χ.) - Νέων ο Καρπασεώτης-, στα Παναθήναια (2ος μ.Χ.αι.) - Αρίστων και Αρίστων Νίκωνος Καρπασεώτης από Κύπρου- και του Φανοκλή Νικολάου Καρπασεώτη, αρχιερέα, γυμνασιαρχήσαντα το Ζ΄- κατά την επιγραφή της Δήλου- και τα ονόματα των Αγίων της ακραίας Καρπασίας Θύρσου, Φίλωνος, Συνεσίου, Φωτεινής, περαιτέρω δε ναοί της Ορθοδοξίας όπως η βασιλική της Αγίας Τριάδας Αιγιαλούσης του 8ου αι., του πολιούχου Μιχαήλ Αρχαγγέλου του 10ου αι., οικοδομηθέντος επί των ερειπίων ναού του 6ου αι., και εκείνου επί των ερειπίων αρχαίου ελληνικού ναού, και της Αγίας Μαρίνας, της Παναγίας της Γαλιλαίας, του Αγίου Φωτίου, του Αγίου Ιωάννη, της Αγίας Σολομονής, του Αγίου Δημητρίου, της Παναγίας της Ελεούσας και κατά την παράδοση του Αγίου Μάρκου, όπου προσωρμίσθησαν οι Απόστολοι Παύλος και Μάρκος, και τα δεδομένα ανοικοδόμησης εκκλησιών επί ερειπίων αρχαίων ελληνικών ναών. Εδώ σημειώνεται ο θρίαμβος του Ευέλθοντος Χατζηπαντελή στους Ευρωπαϊκούς Αγώνες Μικρών Κρατών 2.034 χρόνια μετά τη νίκη του Νέωνος στα Απωλλώνια του 119 π.Χ.

Παράλληλα δε με τα προαναφερόμενα, η έντονη και διαρκής εξέλιξη του κόσμου των Αχαϊκών καταβολών με το πολυδύναμο Ιωνικό στοιχείο των Μικρασιατών, που διέπλεαν το πέλαγος Κιλικίας και προσορμίζονταν στην Αιγιαλούσα -ούσα παρά τον αιγιαλόν-, όπου οι Έλληνές της μετακινήθηκαν από την παραλία στους εφτά λόφους που προσφέρονταν σαν κάστρα αντίστασης στους εκάστοτε ενσκήπτοντες επιδρομείς και ιδιαίτερα τους Σαρακηνούς και τους Άραβες γενικά, από τον 7ο μέχρι τον δέκατο αιώνα, που τους συνέτριψαν τα Βυζαντινά στρατεύματα του Νικηφόρου Φωκά και αργότερα στις δηώσεις του Ρενάλτο. (Το όνομα και επίθετο Φωκάς ακούεται στη Γιαλούσα και την Αγία Τριάδα Αιγιαλούσης). (Οι εφτά λόφοι: Γλυκοποτάμι, Πογιατζίνας, Καλλή, Σπανού, Αρχαγγέλου, Προδρόμου, Δημοτικού).

Από την παράδοση και τα τοπωνύμια τεκμαίρεται ότι στην κωμόπολη και τις προεκτάσεις της έγιναν πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων και Σαρακηνών με συντριπτικές ήττες των επιδρομέων, εξ ου και η περιοχή «Μαύρος» του Κάμπου προς τη θάλασσα, όπου ο Μιχαήλ Αρχάγγελος πέταξε τον μαύρο που επεχείρησε αρπαγή ή καταστροφή της εικόνας του πολιούχου Αιγιαλούσης. Ο μαύρος βυθίστηκε στη γη αλλά το πέλμα (η παθκιά) του φαίνεται, τεκμήριο του θαύματος. Τεκμήριο και το τοπωνύμιο «Τα Μνήματα των Σαρακηνών». Τεκμαίρεται ήττα και ενταφιασμό των επιδρομέων. Περαιτέρω και η παράδοση ότι «Τούρκος δεν μένει νύκτα στη Γιαλούσα γιατί δεν θα τον βρει η μέρα ζωντανό».

Επισημαίνεται από έρευνες και δημοσιεύματα (Γιάννη Σπανού)και αναφορές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών -στον καθηγητή Γεώργιο Ζώρα, 1960- ότι ο Γιαλουσίτικος Ελληνισμός χαρακτηρίζεται από Ιωνικά στοιχεία στη γλώσσα, στην έκφραση στη νοοτροπία, στα ήθη και τα έθιμα, στον πνευματικό πολιτισμό, στις αναζητήσεις, στη συλλογική κοινωνική αγωνιστικότητα, στην αλληλεγγύη, στην προς την πατρίδα αγάπη. «Νομίζεις ότι οι άνθρωποι ξεπετάγονται από τους στίχους του Ομήρου», αν αναδιφήσεις στον Όμηρο, τον Πλάτωνα, τον Θουκυδίδη κ.ά.». Άλλες πληροφορίες περί Αχαιών Ακτής : Ηροδότου Ιστορία, Στράβωνος «Γεωγραφικά»- ΑΚΕΠ,τ.Α.σελ.49, 55 και 99-100, Διοδώρου Σικελιώτη περί Δημητρίου Πολιορκητού, Κλαυδίου Πτολεμαίου έκδ. C. Muller,τ.1,2, σελ.957.Και Arthur Yang 17/29 Μαρτίου 1887. Και Γιάννη Χρ.Σπανού: «Κυπριακή Λογοτεχνία Α΄1000-1917 εκδ.Α,Β,Γ,Δ. «ΕΟΚΑ Έτσι πολεμούν οι Έλληνες» τ. Α,Β,Γ. «ΚΥΠΡΟΣ 800 χρόνια Αντιστάσεων ΟΙ ΚΥΠΡΙΟΙ ΣΤΟΥΣ ΕΘΝΙΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ. Οι Κύπριοι στην Επανάσταση του 1821». «ΜΑΡΚΟΣ ΒΡΑΝΑΣ Ο Εκδικητής της Σμύρνης», «Η Δύναμη της Μοναξιάς», «Μακρύς ο δρόμος για το Μοντεβιδέο» κ.ά. Επίσης άρθρα-μελέτες-εκπομπές «Ουρανία- Μασιερκώνας», «Ο ποιητής του 16ου αι. Το οικόσημο του ποιητή, η ποίηση και η παράδοση κ.ά. Επίσης Γιάννη Σπανού: Οι Γιαλουσίτες στην εξέγερση των Οκτωβριανών του 1931. Το ενωτικό συλλαλητήριο του Μαΐου 1912 από την εφ. «ΕΝΩΣΗ» του Κ. Κουππά, Λάρνακα. Οι Γιαλουσίτες στους εθνικούς πολέμους. Οι Γιαλουσίτες στον Απελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ. Ο Σταύρος Στυλιανίδης. Η ανατίναξη του αστυνομικού σταθμού. Οι επιθέσεις των αγωνιστών κ.ά. Του ιδίου ταινία: «Γιαλούσα 3.000 χρόνια», ΡΙΚ.

Σ’ ένα χώρο θαυμάσιου φυσικού κάλλους, από τις εκτεταμένες μαγευτικές παραλίες μέχρι τις κορυφογραμμές των 7 λόφων αναπτύχθηκε ένας κόσμος «Ρωμαλέων και σφριγηλών ανδρών και εκπάγλου ωραιότητος γυναικών», κατά Γεώργιο Φραγκούδη στο έργο του «Κύπρις»: «Ό,τι χαρακτηρίζει το Καρπάσιον είναι η καλλονή των κατοίκων αυτού. Ωραίαι γυναίκες, υψηλαί και ξανθαί, άνδρες σφριγηλοί και ρωμαλέοι»… Σύζυγος του Γ. Φραγκούδη ήταν η Γιαλουσίτισσα Σοφία την οποία εθαύμασε περνώντας από την κωμόπολη. Δεν θα ‘ταν άσκοπο να αναφερθεί ότι σε έκθεση Αθηνών στις αρχές του 20ού αιώνα διακρίθηκαν για την ομορφιά τους οι Γιαλουσίτισσες Ανδρομάχη Ηλία και η Μαρίτσα Ιωάννου! Ενδεικτική και η μαρτυρία του αείμνηστου γιατρού Αντρίκου Χατζηγαβριήλ ότι στη Γιαλούσα, σε κάποιο στάδιο υπήρχαν 33… ταβέρνες! Εξ άλλου, παλαιότερα, καταμετρούνταν 24 παπάδες. Κι αυτά σ’ ένα κόσμο που δούλευε και γλεντούσε, τραγουδούσε κι αγωνιζόταν κι αγαπούσε την πατρίδα, σε μια ατμόσφαιρα Ιωνικής κοινωνικής ζωής και ευδιαθεσίας.

Κατά την εισβολή και την τουρκική κατοχή οι Γιαλουσίτες δεν εγκατέλειψαν τη γενέτειρα. Περίμεναν τους 12 αγνοουμένούς τους. Τους αιχμαλώτους. Υφίσταντο τα μαρτύρια της τουρκοκρατίας μέχρι το 1976, όταν οι Τούρκοι τους εκδίωξαν βίαια και με την απειλή του θανάτου. Παρέμειναν εκεί γερά πιασμένοι από τον Καρπάσιο βράχο τους κι από τις ρίζες της Ρωμιοσύνης και της αγέραστης Ορθοδοξίας. Εκεί ακόμα παραμένουν, Προμηθείς Δεσμώτες, οι Έλληνες της Αγίας Τριάδας Αιγιαλούσης για να τιμούν την ανθρωπιά και τη λεβεντιά του σύγχρονου ανθρώπου. Στα ελεύθερα εδάφη ζουν 5 χιλιάδες Γιαλουσίτες, σε 200 περίπου διαφορετικά σημεία όπου τους διασκόρπισε η ανευθυνότητα του Κράτους. Ενός Κράτους που αρνείται να διεκδικήσει τα δικαιώματα της επιστροφής στην Καρπασία κατά τη συμφωνία Γ΄ Βιέννης, του Αυγούτσου 1975, η οποία εφηρμόσθη μονομερώς από τους Τούρκους! Ανά τον κόσμο ζουν άλλες 7 περίπου χιλιάδες Γιαλουσιτών.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΠΑΝΟΣ