Κρατώ στα χέρια μου την έρευνα της καθηγήτριας ΑΠΘ Δρος Χαρίτου-Φατούρου, που πραγματοποίησε με συνεργάτες τον καθηγητή του πανεπιστημίου Stanford, Dr Zimbardo, τον Dr Bandura, τον Δρα Μαρκουλή, Δρα Δικαίου, Δρα Μπαϊρακτάρη, κα Μπόνη κ.ά. Η έρευνα αυτή ασχολήθηκε με την περίπτωση των βασανιστών της στρατιωτικής Χούντας στην Ελλαδα. Η ομάδα των ερευνητών πήραν συνεντεύξεις από δεκαέξι πρώην στρατονόμους που υπηρέτησαν στη δικτατορία (1967-1974). Υπάρχουν διάφορες γνώμες που προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν το πώς κάποιος βασανίζει έναν άλλο άνθρωπο, όπως η υπόθεση της προδιάθεσης, η υπόθεση της κατάλληλης περίστασης, η υπόθεση της υπακοής στην εξουσία, η υπόθεση των κοινωνικοπολιτικών παραγόντων.

Οι άνθρωποι τείνουμε να πιστεύουμε ότι οι ασυνήθιστες, ανήθικες και κακοπροαίρετες πράξεις συντελούνται αποκλειστικά από ασυνήθιστους, ανήθικους και κακοπροαίρετους ανθρώπους. Αν ακολουθήσουμε όμως αυτήν την υπόθεση τότε θα πρέπει να ψάξουμε το κακό σε προδιαθεσικούς παράγοντες. Ωστόσο υπάρχουν ερευνητικές μελέτες που υποστηρίζουν πως υπάρχουν καταστάσεις που μπορούν να αναγκάσουν τον καθένα από εμάς να συμμορφωθεί υπό τις διαταγές, τις απαιτήσεις, τις εκφοβιστικές τακτικές της εξουσίας.

Αυτές οι ερευνητικές μελέτες ταράζουν τα νερά της ήσυχης, ηθικής μας συνείδησης, καθότι δεν μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι οι βασανιστές είναι κάποιοι υπάνθρωποι παράφρονες, που με ευκολία βασανίζουν και τυραννούν άλλους ανθρώπους. Θα μπορούσαν, άραγε, φιλήσυχοι και σώφρονες άνθρωποι να προβούν σε βασανισμούς άλλων ανθρώπων είτε επειδή πιστεύουν με φανατισμό σε έναν ιερό σκοπό είτε γιατί εκτελούν διαταγές ως εργαλεία της εξουσίας;

Είναι αναγκαία η κατανόηση του πλαισίου αυτού, μέσα από το οποίο επισυμβαίνουν λογής λογής βασανισμοί, προκειμένου να υπάρξει η αποδόμηση των τακτικών δόμησης του πλαισίου αυτού για προληπτικούς σκοπούς. Πώς αποδομείται, λοιπόν, η ηθική των υποψήφιων βασανιστών προκειμένου να γίνουν βασανιστές; Πώς κάμπτεται η ανθρώπινη πλευρά τους; Πώς εξαλείφεται η συνείδηση, οι ενοχές τους;

Η έρευνα της Δρος Χαρίτου-Φατούρου και των συνεργατών της αναφέρει πως υπάρχουν κάποια στάδια που είναι απαραίτητα να υπάρξουν, προκειμένου να γίνει κανείς βασανιστής. Η εκμηδένιση της αντίστασης και των αναστολών, η τροποποίηση των προσωπικών πεποιθήσεων και στάσεων ώστε να συμφωνούν με την κουλτούρα του τρόμου και η απευαισθητοποίηση ως προς την πράξη του βασανισμού. Στην ουσία αυτό που συμβαίνει είναι η δόμηση μιας καινούργιας, γνωστικής κοσμοθεωρίας. Η έρευνα αναφέρει ότι η πράξη του βασανισμού είναι αποτέλεσμα υπακοής στην εξουσία βίας.

Θα προτιμούσα κι εγώ όπως κι εσείς, τα πράγματα να ήταν αλλιώς. Δηλαδή να δεχθώ πως κάποιοι άνθρωποι γεννιούνται με την προδιάθεση να γίνουν βασανιστές. Ωστόσο, τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής αλλά και άλλων ερευνών δείχνουν ότι είμαστε όλοι πιο ευαίσθητοι στις κοινωνικές συνθήκες απ’ ό,τι θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Θα μπορούσαμε, όμως, να γίνουμε ακόμη πιο ευαίσθητοι με το να χρησιμοποιήσουμε τη γνώση που μας δίνει η επιστήμη και να αντισταθούμε στις συνθήκες που ενδυναμώνουν τις τακτικές αυτές. Αφού μια κοινωνία προβάτων μπορεί να βγάλει, αναπόφευκτα, κάποια στιγμή, μια κυβέρνηση λύκων, κατά τον Henry de Jouvenel, οφείλουμε να αντιταχθούμε στην πεποίθηση ότι είμαστε άσχετοι, γιατί ο μοναδικός μας ρόλος είναι να υποστηρίζουμε αποφάσεις και να καταναλώνουμε.

ΑΡΙΣΤΟΝΙΚΗ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ ΤΡΥΦΩΝΙΔΟΥ
MA, Msc, MAAT, PgP Ψυχολόγος Εξελικτικής - Σχολικής Κατεύθυνσης - Ψυχοθεραπεύτρια