Η λέξη έλεγχος δεν σημαίνει απαραίτητα περιορισμό των πληροφοριών που φτάνουν στο ευρύ κοινό, αλλά και αφθονία προκαταβολικά ελεγμένων από τους επαγγελματίες του πολέμου πληροφοριών

Στις σύγχρονες κοινωνίες, τα μέλη του ακροατηρίου τείνουν να είναι εξαρτημένα από πηγές πληροφόρησης που προέρχονται από τα μέσα αναφορικά με τη γνώση τους για το τι συμβαίνει στον κόσμο (1). Ο έλεγχος της ροής των πληροφοριών, οι οποίες μέσω των Μέσων θα φτάσουν στο κοινό, αποτελεί κομμάτι αυτού που αποκαλείται πληροφοριακός πόλεμος

(2). Μελετώντας τρεις καθημερινές εφημερίδες, με σαφώς διαφορετική πολιτική κατεύθυνση, («Χαραυγή», «Σημερινή» και «Φιλελεύθερος»), προσπάθησα να σκιαγραφήσω το πώς έγινε η μετάδοση των ειδήσεων για την εισβολή στο Ιράκ, η οποία κατά την άποψή μου έγινε σε δύο επίπεδα. Από τη μία, οι εφημερίδες αναμετέδιδαν ειδήσεις από τα θέατρα των στρατιωτικών επιχειρήσεων και, από την άλλη, εξέφραζαν την άποψή τους για τον πόλεμο.

Διαφορετική αφετηρία και κατεύθυνση
Μπορούμε να πούμε πως στο σύνολό τους και οι τρεις εφημερίδες καταφέρονταν ενάντια στον πόλεμο, με διαφορετική, όμως, αφετηρία και κατεύθυνση η καθεμιά. Από τη μια η «Χαραυγή», ως το εκφραστικό όργανο του ΑΚΕΛ, του κομμουνιστικού κόμματος της Κύπρου, τάσσεται ιδεολογικά ενάντια στους επεκτατικούς -ιμπεριαλιστικούς κατά τον ορισμό του Λένιν- πολέμους.

Ως εκ τούτου, τήρησε ευθύς εξ αρχής αρνητική στάση, εξαπολύοντας επίθεση στις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, κάνοντας λόγο για πόλεμο που στοχεύει στον έλεγχο της περιοχής και των πλουτοπαραγωγικών πηγών, αλλά και ενάντια στην ανθρωπότητα. Η «Χαραυγή» μίλησε για «Επίθεση στην ανθρωπότητα - 21/03/2003», για «Στυγνούς Δολοφόνους - 22/03/2003», για «Φρίκη - 23/03/2003», για «Ντροπή - 24/03/2003», αλλά και τίτλους όπως «Οι λαοί να επιβάλουν την ειρήνη - 25/03/2003», δημοσιεύοντας ανακοίνωση της ολομέλειας της ΚΕ του ΑΚΕΛ.

Από την άλλη, η «Σημερινή» τήρησε και αυτή αρνητική στάση απέναντι στον πόλεμο στο Ιράκ, κατηγορώντας τις ΗΠΑ για προσπάθεια «να δημιουργήσει μια νέα τάξη πραγμάτων, που θα θεμελιωθεί πάνω στα συντρίμμια της Βαγδάτης και των Η.Ε., τα οποία χρεοκόπησαν», όπως γράφει στο πρωτοσέλιδό της, στις 21 Μαρτίου 2003. Όλο το επόμενο διάστημα, η «Σημερινή» ασκούσε έντονη κριτική στις ΗΠΑ για τον πόλεμο στο Ιράκ με τίτλους άρθρων όπως «Ο παγκόσμιος ηγεμόνας - 22/02/2003», «Το 'δίκαιο' της αυτοκρατορίας - 23/03/2003», «Για το πετρέλαιο και για την ηγεμονία του δολαρίου γίνεται ο πόλεμος στο Ιράκ - 23/03/2003», «Αισχρές δοσοληψίες - 27/03/2003», «Επί των ερειπίων - 29/03/2003», με τα οποία ασκούσε δριμεία κριτική στη στάση των ΗΠΑ.

Την ίδια ώρα, ο «Φιλελεύθερος», αν και τοποθετήθηκε αρνητικά για τον πόλεμο, λόγω και της αμήχανης -στο να τοποθετηθεί ξεκάθαρα- στάσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, κρατούσε περισσότερο μια ενημερωτική, για τις εξελίξεις, στάση, παρά ασκώντας κριτική στις ΗΠΑ και στους συμμάχους της. Αυτό φαίνεται και από την έλλειψη ουσιαστικής κριτικής μέσα από τα φύλλα της εφημερίδας, όσο και από τους τίτλους των πρωτοσέλιδων, τα οποία στη συντριπτική πλειοψηφία τους αναφέρονταν στις εξελίξεις σε στρατιωτικό επίπεδο και όχι τόσο στην ουσία του πολέμου. Τίτλοι όπως «Στη Βαγδάτη τελικά η μητέρα των μαχών - 22/03/2003», «Η αντίσταση αλλάζει τα πολεμικά σενάρια - 24/03/2003», «Εφιάλτης ο περίπατος - 25/03/2003», είναι χαρακτηριστικοί της στάσης της οποίας κράτησε η εν λόγω εφημερίδα.

Η κυβερνητική στάση
Η Κυπριακή Δημοκρατία κράτησε, θα έλεγα, μια ουδέτερη στάση στον πόλεμο στο Ιράκ, διαχωρίζοντας, όμως, από τη γενικότερη στάση της κυβέρνησης, τις δηλώσεις του τότε Προέδρου της Βουλής και ΓΓ της ΚΕ του ΑΚΕΛ, Δημήτρη Χριστόφια, ο οποίος μιλούσε με διπλή ιδιότητα: «Την πλήρη αντίθεση της Κύπρου στον πόλεμο εναντίον του Ιράκ εξέφρασε ο Πρόεδρος της Βουλής Δημήτρης Χριστόφιας - Χαραυγή, 27/03/2003». Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν καταδίκασε την επίθεση στο Ιράκ, αποφεύγοντας την ευθεία αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ, αλλά αρκέστηκε στην καταδίκη των αιματοχυσιών και στην προσφορά ανθρωπιστικής βοήθειας:

«Την έμπρακτη συμπαράστασή της προς το δοκιμαζόμενο λαό του Ιράκ ετοιμάζεται να εκφράσει η κυπριακή κυβέρνηση, Φιλελεύθερος - 31/03/2003». Αν και «Χαραυγή» και «Σημερινή» τάχθηκαν ενάντια στον πόλεμο και ασκούσαν δριμεία κριτική στις ΗΠΑ και τους συμμάχους της, εντούτοις δεν άσκησαν ουσιαστική κριτική στην κυβέρνηση για την ουδέτερή της στάση. Ο «Φιλελεύθερος», από την άλλη, θα λέγαμε ότι κινήθηκε στα ίδια πλαίσια με την κυβέρνηση. Καμία εφημερίδα, από τις τρεις, δεν επικρότησε ούτε στο ελάχιστο την επέμβαση των ΗΠΑ, αν και καθεμία από τις τρεις προέβη σε διαφορετικές εκτιμήσεις και τοποθετήσεις.

Διεθνείς πηγές
Οι πηγές των άρθρων των εφημερίδων αποτελούνταν, κατά κύριο λόγο, από διεθνή πρακτορεία ειδήσεων: «Σύμφωνα με το γαλλικό πρακτορείο ειδήσεων, Χαραυγή - 23/03/2003», «από τα όσα μεταδίδουν τα διεθνή πρακτορεία από τα μέτωπα των μαχών, Χαραυγή - 24/03/2003», «σε συνέντευξή του στο πρακτορείο Ασόσιεντετ Πρες, Χαραυγή - 26/03/2003».

Επίσης, πηγές αποτελούσαν και διεθνή τηλεοπτικά κανάλια: «σύμφωνα με τον ανταποκριτή του Αλ Τζαζίρα», Χαραυγή - 23/03/2003», «Ταυτοχρόνως, όμως, το BBC μεταδίδει ότι οι Τούρκοι συγκεντρώνουν, Σημερινή - 23/03/2003», «σε ανακοίνωσή του, το βρετανικό τηλεοπτικό κανάλι ΙΤΝ, Χαραυγή - 24/03/2003», «οι εικόνες αυτές δεν μεταδόθηκαν στις ΗΠΑ, παρά μόνο από το τηλεοπτικό δίκτυο CBS, Χαραυγή - 25/03/2003», «Ο κ. Ράμσφελντ, μιλώντας στο CNN, Φιλελεύθερος - 24/03/2003», «Όπως μεταδίδει το BBC, Φιλελεύθερος - 28/03/2003».

Εφημερίδες και περιοδικά, επίσης, χρησιμοποιούνταν ως πηγές άρθρων: «δήλωσε ο Τούρκος Πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στο περιοδικό Νιούζγουικ, Χαραυγή - 24/03/2003». Άλλες πηγές ήταν κρατικές υπηρεσίες, ανακοινώσεις, δηλώσεις αξιωματούχων, διεθνείς οργανισμοί: «σύμφωνα με μέλη των κουρδικών δυνάμεων ασφαλείας στο Καλάκ, Χαραυγή - 25/03/2003», «Ο Ιρακινός υπουργός Πληροφόρησης μίλησε, Χαραυγή - 27/03/2003», «Η Διεθνής Αμνηστία ανακοίνωσε ότι, Χαραυγή - 27/03/2003», «Σύμφωνα με χθεσινή ανακοίνωση του Πενταγώνου, Φιλελεύθερος - 22/03/2003».

Πόλεμος προπαγάνδας
Η εξάρτηση της ενημέρωσης της κυπριακής κοινωνίας για τον πόλεμο του Ιράκ, κατά κύριο λόγο από διεθνή πρακτορεία ειδήσεων και τηλεοπτικά κανάλια, τα οποία εξυπηρετούν και εκείνα τα δικά τους συμφέροντα, δημιουργεί εμπόδια στην όσο το δυνατόν πιο αντικειμενική ενημέρωση. Μέσα από τις ίδιες τις εφημερίδες, αναφέρεται ότι ο πόλεμος του Ιράκ ήταν και ένας πόλεμος προπαγάνδας («Εκτός από το θέατρο των επιχειρήσεων εξελίσσεται και ο πόλεμος της προπαγάνδας», Σημερινή - 21/03/2003).

Αυτό σημαίνει ότι τα όσα διέρρεαν οι δυνάμεις των ΗΠΑ, αλλά και το Ιράκ, από τα πεδία των μαχών, δεν είναι βέβαιο ότι ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα, αλλά είναι μέσα στο παιχνίδι τού ποιος θα κερδίσει τις εντυπώσεις. Αυτό έχει άμεση επίπτωση στην ενημέρωση της οποίας τύγχανε η κυπριακή κοινωνία από τα ΜΜΕ, τα οποία πολλές φορές μπορεί και να διέδιδαν «κατασκευασμένες» ειδήσεις, όχι κατ’ ανάγκην εσκεμμένα, αλλά λόγω εξαρχής παραπληροφόρησης από την πηγή. Η λέξη έλεγχος δεν σημαίνει απαραίτητα περιορισμό των πληροφοριών που φτάνουν στο ευρύ κοινό σχετικά με έναν πόλεμο, αλλά και αφθονία προκαταβολικά ελεγμένων από τους επαγγελματίες του πολέμου πληροφοριών (3).

«Από τις 11 Σεπτεμβρίου 2001, οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν πλήρως αναθεωρήσει την εσωτερική και εξωτερική τακτική προπαγάνδας τους. Αυτή η προσπάθεια έχει συντονιστεί ανά το παγκόσμιο, όπως ποτέ άλλοτε, για να δικαιολογήσει τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας», συμπεριλαμβανομένων των επιθέσεων σε Αφγανιστάν και Ιράκ, και την επίθεση στις πολιτικές ελευθερίες στις ίδιες τις χώρες αυτές. Για να κερδίσουν τον πόλεμο στο Ιράκ, οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου, προφανώς πίστευαν ότι δεν μπορούσαν να βασιστούν στο ότι τα ΜΜΕ θα ακολουθούσαν την επίσημη γραμμή των κυβερνήσεων. Κατά συνέπεια, υπήρξε σοβαρή επένδυση σε έναν εκτενή μηχανισμό προπαγάνδας». (4)

Η σημασία, άρα, της ύπαρξης ανταποκριτή του κάθε ΜΜΕ στην περιοχή του πολέμου, ή κάποιου παρατηρητή της Κυπριακής Δημοκρατίας, θα συνέβαλλε στη διεκδίκηση, από τα ΜΜΕ, περισσότερης αντικειμενικότητας στα όσα προβάλλουν. Η ενημέρωση, ως εκ τούτου, του κυπριακού κοινού για τα τεκταινόμενα σε πολεμικές ή άλλες συρράξεις εξαρτώνται από το «φιλτράρισμα» που δέχονται οι πληροφορίες που δημοσιοποιούν οι ανταποκριτές. Βέβαια, η εξέλιξη της τεχνολογίας, του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης άνοιξε νέους ορίζοντες στο ζήτημα αυτό, επιτρέποντας σε μια πιο άμεση -ίσως και αντικειμεντικότερη- ενημέρωση. Πάντοτε, όμως, με μια επιφύλαξη για το τι είναι αληθινό και τι ψεύτικο.

Πηγές:
1) McQuail, D., S. Vidal (1991) Μοντέλα Επικοινωνίας για τη μελέτη των ΜΜΕ, Αθήνα, Καστανιώτης, σελ. 118-121
2+3) https://www.academia.edu/2434227/Εικόνες_πολέμου_ή_εικόνες_προπαγάνδας (ημερομηνία πρόσβασης 07/02/2015)
4) Miller, David, 2004, «Tell me lies. Propaganda and Media Distortion in the Attack on Iraq», London, Pluto Press, σ. 80

ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ
Διεθνολόγος