Όταν βρέθηκα για τέσσερεις μέρες στα Ανώγεια της Κρήτης, συγκλονίστηκα από τον χρόνιο πόνο που αντίκρισα στα ρυτιδωμένα πρόσωπα των ανθρώπων κι απ’ όσα είδα στο φοβερό φόντο των μαυρισμένων από τη φωτιά λιθόχτιστων σπιτιών κι άκουσα τους απόηχους της τραγωδίας των φοβερών κατοχικών χρόνων. Η ψυχή μου καταλήφθηκε από το κράτος της απόλυτης φρίκης. Γιατί μπροστά στα κατάπληκτα μάτια αναβίωνε από τους μαζικούς τάφους ο αδυσώπητος τρόμος της αχαλίνωτης βαρβαρότητας και η ομαδική κτηνωδία των πολεμικών καταστροφέων του κόσμου και του πολιτισμού.

Στο ήρεμο μέχρι τις 24 Απριλίου του 1944 ορεινό τοπίο ενέσκηψε αιφνίδια η κατάρα του χιτλερικού Αρμαγεδδώνα. Οι Γερμανοί επέδραμαν στα Ανώγεια, μάζεψαν τους ανθρώπους κι άρχισαν με θηριώδη μανία να σκοτώνουν, να πυρπολούν και να γκρεμίζουν σπίτια, καταστήματα, δημόσια κτήρια, αφού τα ανατίνασσαν με εμπρηστικές βόμβες. Κατέκοψαν ακόμα και τον θεόρατο πλάτανο της πλατείας και του έβαλαν φωτιά να τον αφανίσουν. Δεν άφησαν πέτρα στην πέτρα. Μετέτρεψαν σε κόλαση την κωμόπολη. Δολοφόνησαν 122 Κρητικούς που δεν μπόρεσαν ν’ ανηφορήσουν προς τον Άγιο Υάκινθο και τα μιτάτα του Ψηλορείτη και να κρυφτούν στις χαράδρες, στο Ιδαίον Άντρο, να δρασκελήσουν τις κορυφογραμμές προς τον γλυτωμό.

Έκαψαν 940 σπίτια. Μέσα όμως από τη σκοτεινή εικόνα του θανάτου και του ολοκληρωτικού ολέθρου προέβαλε η δύναμη της ψυχής κι η κρητική παλληκαριά. Έσφιξαν την καρδιά τους οι Ανωγειανοί, έθαψαν τους νεκρούς, μανικώθηκαν και ξανάκτισαν τη ζωή με τις μαύρες από την καπνιά πέτρες. Και δεν τις ασβέστωσαν, για να μείνουν μαρτυρίες στον χρόνο της τραγωδίας. Και πότισαν και τον πλάτανο, που έβγαλε φύλλα και κλώνους και φούντωσε την ανθρώπινη θέληση της αναδημιουργίας από τη στάχτη. Κι εκεί στον τόπο του μαρτυρίου, αγκαλιασμένοι ο θάνατος με τη ζωή, μαρτυρούν πως η δύναμη της ψυχής στεριώνει τον άνθρωπο στην ιστορία…

Όταν βρέθηκα στα Καλάβρυτα, απέναντι από την κολυμβήθρα της ελευθερίας, την Αγία Λαύρα, το αίσθημα της φρίκης απλώθηκε κι άφησε ανεξίτηλη στη μνήμη μου τη μακάβρια εικόνα του γενικού ολοκαυτώματος της γερμανικής κατοχής. Οι Ναζί συνέλαβαν τους άντρες και τους εφήβους, τους παρέταξαν στον απέναντι λόφο και τους εκτέλεσαν. Ταυτόχρονα έκλεισαν τις γυναίκες, τα παιδιά και τους γέροντες στο σχολείο, σφράγισαν πόρτες και παράθυρα και πέταξαν στουπιά φλεγόμενα με βενζίνη, για να κάψουν και να πνίξουν τους εγκλωβισμένους που διασώθηκαν, γιατί κάποιος γλυκοβύζαστος τράβηξε τον σύρτη κι άνοιξε μια πόρτα. Ήταν 13 Δεκεμβρίου 1943 κι οι σκοτωμένοι ανέρχονταν σε 1001…

Οι μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων βγάζουν ιστορίες από την κόλαση. Τα ΕΣ ΕΣ, η Βέρμαχτ, αποτρόπαια ανθρωποειδή ξεκοίλιαζαν εγκύους γυναίκες, κάρφωναν μωρά στις εισόδους των ρημαγμένων σπιτιών, βίαζαν ακόμα και νεκρές νέες, έμπηγαν μπουκάλια στα κορμιά τους, έσφαζαν και πυροβολούσαν αδιάκριτα παιδιά, γυναίκες, γέροντες, άντρες…

Και οι σφαγές, οι πυρπολήσεις ολόκληρων χωριών, επεκτείνονταν σ’ όλη την Ελλάδα. Η αθηναϊκή εφημερίδα «ΕΘΝΟΣ» στο τεύχος 24 «ΙΣΤΟΡΙΑ» του Φεβρουαρίου 2011, σε μεγάλη έρευνα ομάδας δημοσιογράφων, παραθέτει στοιχεία, αριθμούς, φωτογραφίες, μαρτυρίες, που αποτελούν ανατριχιαστικό τεκμήριο του ελληνικού ολοκαυτώματος. Στην Αθήνα συναντούσα πολλές φορές επιζήσαντες της κατοχής που μου εξιστορούσαν δράματα αφάνταστου τρόμου κι από τα μάτια τους δεν στέγνωναν τα δάκρυα, τόσες δεκαετίες μετά τις συμφορές. Κι η απαισία μνήμη του εφιάλτη από τη γερμανοκρατούμενη πόλη, ανατριχιαστική. Οι πληροφορίες της έρευνας των δημοσιογράφων, συγκλονιστικές:

Δοξάτο Δράμας: 29.9.1941. Νεκροί 200. Δουργούτι: +150. Γιαννιτσά: 18.4.’42. + 100. Κ.Κερδύλλια Σερρών: 17.10.’41. +246. Κλεισούρα: 5.4.’44. +215. Κομμένο Άρτας: 25.10.’41. +317. Κάρφωναν μωρά στις πόρτες των σπιτιών. Κοκκινιά: 15.8.’44. +150. Πύργοι Κοζάνης: 23.4.’44. +335. Ρέθυμνο: 22-28.4.’44. +323. Σέρβια: 6.3.’43. +70. Φανάρι: Αύγουστος ’43. +126. Δίστομο: Σκότωσαν 47 μωρά, παιδιά, εφήβους, 91 γυναίκες και ηλικιωμένους. Επαρχία Βιάννου Ιεράπετρας: +451. Χορτιάτης: +149. Μονοδέντρι: 26.11.’43. +118. Δράκεια: +119.

Στην περιοχή Αθηνών πέθαιναν 7.000 κάθε μήνα κατά την κατοχική διετία 1941-42. Σύνολο νεκρών 280.000. Έκανα έναν υπολογισμό. Στον πόλεμο του ’40 σκοτώθηκαν 400.000 Έλληνες. Διαρκούσης της γερμανικής κατοχής πέθαναν 1.000.000. Καταστράφηκαν από τους Γερμανούς 1.724.294 οικοδομές και 3.742 οικισμοί. Άρπαξαν το 51% των επιχειρήσεων. Άκουσα τον Μανώλη Γλέζο να υπολογίζει ότι οι Γερμανοί οφείλουν στην Ελλάδα 162 δισεκατομμύρια ευρώ.

Επειδή όμως γίνεται λόγος για αντιστάσεις από διάφορους Ευρωπαίους, δεν θεωρώ άσκοπο να αναφέρω πως οι αντιστάσεις στους Γερμανούς παρουσιάζουν την ακόλουθη εικόνα: Ελλάδα 219 μέρες αντίστασης στη χιτλερική λαίλαπα. Νορβηγία 61 μέρες. Γαλλία 43. Πολωνία 30. Βέλγιο 18. Ολλανδία 4. Γιουγκοσλαβία 3. Τσεχοσλοβακία 0. Λουξεμβούργο 0. Η Δανία παραδόθηκε σ’ έναν Γερμανό μοτοσικλετιστή! Όσο για τις απώλειες, παρουσιάζεται η ακόλουθη εικόνα: Ελλάδα 10%. Σοβιετική Ένωση 2,8%. Ολλανδία 2,2%. Γαλλία 2%. Πολωνία 1,8%. Γιουγκοσλαβία 1,7%. Βέλγιο 1,5%.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΠΑΝΟΣ