Η αγορά ηλεκτρισμού συνίσταται σήμερα από τον ανταγωνιστικό τομέα που είναι η παραγωγή ηλεκτρισμού και η προμήθεια, δηλαδή οι πωλήσεις ηλεκτρικής ενέργειας, και τον μονοπωλιακό τομέα, που είναι τα δίκτυα μεταφοράς και διανομής. Παρόλο που η αγορά έχει ελευθεροποιηθεί από το 2004, η ΑΗΚ εξακολουθεί να έχει τη δεσπόζουσα θέση και να κατέχει σχεδόν το 100% της αγοράς σε όλους τους τομείς. Οι κυριότεροι λόγοι που εμποδίζουν την ανάπτυξη ανταγωνιστικής αγοράς είναι:
(α) Η μέχρι σήμερα έλλειψη σαφών και απλών κανόνων αγοράς, που θα καθορίζουν τον τρόπο λειτουργίας της αγοράς και θα καθιστούν ελκυστική τη δυνατότητα παραγωγής και τον ακριβή υπολογισμό του κόστους παραγωγής.
(β) Το ακριβό καύσιμο σε συνδυασμό με την καθυστέρηση στην έλευση φθηνότερου καυσίμου όπως το φυσικό αέριο, που αναμένεται ότι θα μειώσει το κόστος παραγωγής.
(γ) Οι υψηλές επενδύσεις που απαιτούνται.
(δ) Η δυσκολία για διείσδυση στην αγορά για την εξασφάλιση του απαιτούμενου ελάχιστου αριθμού πελατών για να είναι βιώσιμη η επένδυση.
(ε) Το μικρό μέγεθος της αγοράς και η μη διασύνδεση του συστήματος μεταφοράς με άλλες χώρες, δηλαδή το μικρό και απομονωμένο σύστημα της Κύπρου.
Για τον πρώτο λόγο γίνονται τελευταία σοβαρές προσπάθειες από τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ) για εισαγωγή αναθεωρημένου σχεδίου για την εισαγωγή νέων Ρυθμίσεων και Κανόνων Αγοράς Ηλεκτρισμού. Όπως αναφέρει σε ανακοίνωσή της η ΡΑΕΚ, θα υιοθετηθεί «νέο μοντέλο, που θα ανταποκρίνεται πληρέστερα στις τοπικές ιδιαιτερότητες». Με μια όμως λεπτομερή μελέτη της πρότασης, που τέθηκε για δημόσια διαβούλευση στις 12 Δεκεμβρίου 2014, εύκολα διαπιστώνει κάποιος ότι οι προτεινόμενες ρυθμίσεις δεν εξυπηρετούν τον πιο πάνω σκοπό.
Όλες οι αναφορές που γίνονται για συστήματα άλλων χωρών αφορούν χώρες πολύ μεγαλύτερου μεγέθους από της Κύπρου (π.χ. Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Σκανδιναβικές χώρες κτλ) και καμία αναφορά δεν γίνεται για χώρες που έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά με την Κύπρο, δηλαδή μικρό μέγεθος και απομονωμένο σύστημα, π.χ. Μάλτα. Στην ουσία προτείνεται ένα πολύπλοκο σύστημα, δυσλειτουργικό, δυσνόητο για τους πλείστους, πολύ δαπανηρό και ακατάλληλο για ουσιαστικό αρχικό άνοιγμα της αγοράς ηλεκτρισμού, χαρακτηριστικά που καθιστούν πολύ αμφίβολο εάν θα γίνει κατορθωτή η εφαρμογή του μέχρι τα μέσα του 2016, όπως έχει προγραμματιστεί.
Επίσης καμία αναφορά δεν γίνεται στη πρόταση της ΡΑΕΚ για το συνολικό κόστος εφαρμογής και λειτουργίας και τις επιπτώσεις στον καταναλωτή. Λαμβάνοντας υπόψη τα επιπρόσθετα έξοδα που θα υποστούν τόσο ο Λειτουργός Αγοράς όσο και οι ιδιώτες που θα συμμετέχουν, όπως περίπλοκα λογισμικά συστήματα, κόστος Συμβούλων, εξειδικευμένο προσωπικό, ειδικός εξοπλισμός, αυξημένες χρεώσεις που επιβάλλει ο Λειτουργός Αγοράς, υποχρεωτικές τραπεζικές εγγυήσεις για τους προμηθευτές κτλ, καθώς και το γεγονός ότι με τον τρόπο που προτείνεται για τη λειτουργία της αγοράς δεν υπάρχουν προϋποθέσεις για μείωση της τιμής, είναι φανερό ότι η εφαρμογή του προτεινόμενου συστήματος θα οδηγήσει με μαθηματική ακρίβεια στην αύξηση της τιμής της παρεχόμενης ηλεκτρικής ενέργειας στην Κύπρο, γεγονός που είναι αντίθετο με τους σκοπούς της εισαγωγής του ανταγωνισμού στην αγορά ηλεκτρισμού και πιθανόν να δημιουργεί νέα εμπόδια στην ανάπτυξη της αγοράς και του υγιούς ανταγωνισμού.
Ίσως στο σημείο που είμαστε σήμερα θα ήταν πιο συνετό σε πρώτο μεταβατικό στάδιο να εφαρμοστεί άλλο σύστημα πιο απλοποιημένο και λιγότερο δαπανηρό, που αφενός θα επιτρέπει και θα προωθεί την είσοδο σε ιδιώτες επενδυτές αλλά ταυτόχρονα θα εξασφαλίζει χαμηλότερες τιμές ηλεκτρικού ρεύματος. Για την επίτευξη των πιο πάνω στόχων καταθέτουμε την πιο κάτω πρόταση για μελέτη και προβληματισμό.
Σε αρχικό στάδιο εισάγεται ουσιαστική απελευθέρωση του Τομέα της Παραγωγής με την υιοθέτηση ενός συστήματος προημερήσιας αγοράς, όπου οι Παραγωγοί όλων των τεχνολογιών θα καταθέτουν την προηγούμενη μέρα προσφορές για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για την επόμενη μέρα. Οι μονάδες θα εντάσσονται στο σύστημα παραγωγής κατά αύξουσα τιμή προσφοράς και θα αμείβονται με βάση τη τιμή που πρόσφεραν και όχι με τη μέγιστη τιμή προσφοράς της πιο ακριβής μονάδας, που είναι εντεταγμένη στο σύστημα, όπως προβλέπεται στην υπό διαβούλευση πρόταση. Το δίκτυο που είναι φυσικό μονοπώλιο παραμένει στη δικαιοδοσία του διαχειριστή συστήματος μεταφοράς και της ΑΗΚ, που είναι ο διαχειριστής συστήματος διανομής, όπως προβλέπεται και στην πρόταση.
Ωστόσο η προμήθεια παραμένει σε αυτό το στάδιο στην ΑΗΚ, δηλαδή στην ΑΗΚ - προμήθεια μετά τον διαχωρισμό δραστηριοτήτων της. Με αυτόν τον τρόπο επιπρόσθετα από τα τέλη χρήσης δικτύου και οι διατιμήσεις παραμένουν κάτω από τη δικαιοδοσία της ΡΑΕΚ. Με αυστηρό έλεγχο των δαπανών της ΑΗΚ και την ισχυρή και αποτελεσματική ρύθμιση των τελών και των διατιμήσεων, οι τιμές για τον καταναλωτή θα είναι στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο. Αυτό θα συμβαίνει γιατί με την εφαρμογή αυτής της πρότασης θα διοχετεύεται ενέργεια στη χαμηλότερη δυνατή τιμή, επειδή η ΑΗΚ θα υποχρεούται να αγοράζει την ενέργεια από τρίτους όταν το κόστος τους θα είναι χαμηλότερο από το δικό της κόστος παραγωγής.
Τελικά αυτό και σε συνδυασμό με τα κατάλληλα ρυθμιστικά μέτρα θα επιφέρουν μείωση των τιμών ηλεκτρισμού προς τον καταναλωτή. Εξάλλου το μοντέλο αυτό εισάγει τον ανταγωνισμό γιατί δίνει κίνητρα για νέες επενδύσεις που θα επιτρέψουν την είσοδο νέων ανεξάρτητων παραγωγών κυρίως από φωτοβολταϊκά συστήματα και ιδιωτών επενδυτών για παραγωγή από συμβατικές μονάδες, που το κόστος παραγωγής τους είναι χαμηλότερο από τις υφιστάμενες μονάδες και κυρίως γιατί ξεπερνιέται το εμπόδιο της δυσκολίας στη διείσδυση της αγοράς της προμήθειας, γεγονός που ήταν μέχρι σήμερα αποτρεπτικό και ένας από τους λόγους της μη έλευσης του ανταγωνισμού.
Ταυτόχρονα η Πολιτεία θα έχει σοβαρά οφέλη γιατί η ΑΗΚ θα αποφύγει σημαντικές επενδύσεις στην παραγωγή, θα επικεντρωθεί στην ανάπτυξη του τομέα της προμήθειας και θα διατηρήσει την αξία της δραστηριότητας της προμήθειας. Επίσης θα αποφευχθούν στη σημερινή δύσκολη οικονομική κατάσταση δαπάνες εκατομμυρίων, που απαιτούνται για την εφαρμογή και λειτουργία του συστήματος net-pool που προτείνεται και οι τιμές για τον καταναλωτή θα διατηρηθούν στα χαμηλότερα δυνατά επίπεδα με όλες τις σχετικές συνέπειες για την οικονομία. Άποψή μας είναι ότι εάν επεξηγηθούν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή οι συνθήκες της αγοράς της Κύπρου, οι ιδιαιτερότητες και η ιδιομορφία του μικρού και απομονωμένου κυπριακού συστήματος, οι αντικειμενικές συνθήκες και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε σε συνδυασμό με τις εξαιρέσεις που δόθηκαν στην Κύπρο (και που παρεμπιπτόντως καμία αναφορά δεν γίνεται στην υπό διαβούλευση πρόταση), έχουμε την άποψη ότι η πιο πάνω εισήγηση έχει σοβαρές πιθανότητες να γίνει αποδεκτή.
Εξάλλου απ' ό,τι γνωρίζουμε, παρόμοιες διευθετήσεις ισχύουν και για άλλα μικρά συστήματα όπως της Κύπρου. Επίσης και πολύ μεγαλύτερες από την Κύπρο χώρες, π.χ. Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία κτλ, ξεκίνησαν από αυτό το στάδιο της απελευθέρωσης της αγοράς και αργότερα με βάση τις εμπειρίες που απέκτησαν, προχώρησαν σε πιο πολύπλοκα συστήματα. Η πιο πάνω διευθέτηση μαζί με τη συνέχιση της εφαρμογής της αυτοπαραγωγής σε πιο ορθολογιστική βάση και του net-metering θα οδηγήσει στο ουσιαστικό άνοιγμα της αγοράς ηλεκτρισμού στην παραγωγή και στη μείωση του κόστους του ηλεκτρισμού στον καταναλωτή. Επιπρόσθετα θα δώσουν την ευκαιρία για την ωρίμανση της αγοράς για να αποδεχτεί μελλοντικά πιο περίπλοκα συστήματα, εάν κριθεί αναγκαίο προς όφελος του καταναλωτή και της οικονομίας του τόπου γενικότερα.
ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΠΕΤΟΥΣΗΣ
Μηχανολόγος και Ηλεκτρολόγος Μηχανικός
