Καμιά ουσιαστική εκπαιδευτική αλλαγή δεν μπορεί να γίνει μέσα στα περιοριστικά πλαίσια που τίθενται από το ωρολόγιο πρόγραμμα λειτουργίας των σχολείων

Γίνεται και πάλι αυτό τον καιρό συζήτηση για τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση και τη σωστή διαπαιδαγώγηση κι ανάπτυξη των παιδιών. Δυστυχώς η ανάμειξη εξωεκπαιδευτικών σκοπιμοτήτων δεν επέτρεψε την επίλυση βασικών εκπαιδευτικών προβλημάτων.

Κι όμως με την κατάλληλη κινητοποίηση των δυνάμεων που διαθέτει το Υπουργείο Παιδείας θα μπορούσαν να εξευρεθούν λύσεις σε θέματα που απασχολούν την εκπαίδευση. Αυτή ήταν η διαπίστωσή μου όταν το 1989 μετατέθηκα για λίγο στο Υπουργείο Παιδείας. Οι Λειτουργοί, που επιστρατεύθηκαν, ετοίμασαν σε χρόνο ρεκόρ εμπεριστατωμένες εισηγήσεις για σημαντικά θέματα, η επίλυση των οποίων θα ολοκλήρωνε τη συμβολή της εκπαίδευσης στην ανάπτυξη του τόπου. Ένα από τα θέματα αυτά ήταν το ολοήμερο σχολείο.

Από την προηγούμενή μου ανάμειξη με τα της εκπαίδευσης ήταν φανερό ότι καμιά αλλαγή προς το καλύτερο δεν μπορεί να συντελεστεί, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει ελεύθερος χρόνος για τίποτε πρόσθετο.

Ο πολύ λίγος χρόνος λειτουργίας των σχολείων δεν αρκεί ούτε για την ομαλή ανάπτυξη της διδακτέας ύλης. Με την καθιέρωση της πρωινής φοίτησης από το 1972 στα δημοτικά σχολεία, ο διδακτικός χρόνος συρρικνώθηκε σημαντικά. Ο διδακτικός χρόνος γενικά υπολογίστηκε αργότερα ότι μειωνόταν κατά 20% λόγω επίσημων εορτασμών, δοκιμών κλπ.

Καμιά ουσιαστική εκπαιδευτική αλλαγή δεν μπορεί να γίνει μέσα στα περιοριστικά πλαίσια που τίθενται από το ωρολόγιο πρόγραμμα λειτουργίας των σχολείων. Ούτε η παραπαιδεία μπορεί να κτυπηθεί, ούτε η ποιοτική αναβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης να προωθηθεί ικανοποιητικά, ούτε η κοινωνικοποίηση των παιδιών να επιδιωχθεί αποτελεσματικά, ούτε η ισόρροπη ανάπτυξη πνεύματος και σώματος να εφαρμοστεί στην πράξη, αν δεν αρθεί ο ασφυκτικός κλοιός του βεβαρημένου προγράμματος και του περιορισμένου χρόνου λειτουργίας των σχολείων μας, δημοτικής και μέσης.

Αν μάλιστα ληφθεί υπόψη η ανάγκη προετοιμασίας των παιδιών για ανώτερες κι ανώτατες σπουδές, πράγμα για το οποίο δεν εργάζεται αποκλειστικά (και δικαίως) η μέση εκπαίδευση, γίνεται αμέσως αντιληπτό πως προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στην πτυχή αυτή της λειτουργίας των σχολείων. Συνεχώς μιλούμε για τον ευεργετικότατο ρόλο της παιδείας πάνω στη διάπλαση του χαρακτήρα και τη διάνοιξη του πνευματικού ορίζοντα των παιδιών. Σκεφτήκαμε όμως πόσο λίγο χρόνο είναι εκτεθειμένα τα παιδιά στη θετική και εποικοδομητική επήρεια της εκπαίδευσης; Ελάχιστο!

Ζήτησα σε κάποιο στάδιο να σκεφτούμε την εισαγωγή του μαθήματος υγιεινής στα Γυμνάσια, αναβιώνοντας κι εκσυγχρονίζοντας το παλιό μάθημα. Σκοπός ήταν, πέραν της σεξουαλικής αγωγής (το μάθημα διαφυλικής αγωγής), να προετοιμάζονται τα παιδιά να αντιμετωπίσουν αργότερα θέματα φροντίδας της υγείας των ιδίων και της οικογένειάς τους, υγιεινής διατροφής, θέματα διατήρησης του σώματος μαζί με το πνεύμα πραγματικά υγιούς.

Έγινε αμέσως ένα αναλυτικό πρόγραμμα, καθορίστηκαν τα θέματα κι οι ειδικότητες των εκπαιδευτικών που θα τα δίδασκαν και το μόνο που χρειαζόταν ήταν να βρεθεί μια ώρα τη βδομάδα για κάποιες τάξεις, ώστε να μπει σε εφαρμογή. Πράγμα που δεν έγινε κατορθωτό!

Μια ευκαιρία για εισαγωγή του ολοήμερου ήταν η συζήτηση για πενθήμερη εβδομάδα εργασίας στο δημόσιο το 1989. Το μόνο που καταφέραμε τελικά ήταν να εισαχθεί η πενθήμερη χωρίς να συρρικνωθούν οι εβδομαδιαίες ώρες λειτουργίας των σχολείων, όπως έγινε στην Ελλάδα.

Στο σχέδιο που υποβάλαμε όχι μόνο καθορίστηκαν οι σκοποί, οι στόχοι κι η φιλοσοφία του νέου εγχειρήματος, οι ώρες λειτουργίας σε όλες τις βαθμίδες (πέντε μέρες τη βδομάδα εκτός του απογεύματος της Τετάρτης), αλλά υπολογίστηκαν κι οι συνολικές ανάγκες σε κτίρια και εξοπλισμό, σε πρόσθετο διδακτικό προσωπικό.

Λύση βρέθηκε και για την κοινή μεσημεριανή και την ενδιάμεση σίτιση των μαθητών. Μέσα στο διευρυμένο αυτό χρονικό πλαίσιο, τα παιδιά θα ικανοποιούσαν όλες τις εκπαιδευτικές τους ανάγκες (βοηθητικά κι ενισχυτικά μαθήματα, αθλητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες, προετοιμασία για εξειδικευμένες εξετάσεις, ξένες γλώσσες κλπ).

Αν και το σχέδιο εγκρίθηκε κατ' αρχήν από τον Υπουργό Οικονομικών, απορρίφθηκε -μετ' επαίνων- τόσο από τις οργανώσεις των εκπαιδευτικών (σε κάποιο βαθμό κατανοητό) όσο κι από τις οργανώσεις των γονιών (ακατανόητο). Δυστυχώς έκτοτε μικρή μόνο πρόοδος έγινε στην περίπτωση της εισαγωγής του θεσμού του ολοήμερου σχολείου στη δημοτική εκπαίδευση, κυρίως, σε συνδυασμό με το πρόγραμμα ημερήσιας φροντίδας του Τμήματος Ευημερίας.

Το σχέδιο αναδιάρθρωσης της λειτουργίας των σχολείων δημοτικής και μέσης είναι τόσο επίκαιρο τώρα όσο και το 1989. Το σχολείο δεν μπορεί να αποβλέπει μόνο στη γνωσιολογική κατάρτιση των μαθητών αλλά και στην αγωγή κι υποβοήθηση κοινωνικοποίησης των παιδιών.

Όλα αυτά κι άλλα, που υιοθέτησε αργότερα κι η Έκθεση Καζαμία σαν κύριους σκοπούς της εκπαίδευσης, χρειάζονται άνεση χρόνου και πραγματική σχολική ζωή. Σχολική ζωή δεν μπορεί να υπάρξει όταν οι μαθητές βρίσκονται υπό την παιδευτική επίδραση του σχολείου για λίγες μόνο μέρες τον χρόνο, για λίγες μόνο ώρες την ημέρα.

Η συμπίεση του ωρολόγιου προγράμματος στα πρωινά μειώνει την αποτελεσματικότητα της διδακτικής πράξης και επηρεάζει αρνητικά διάφορα ζωτικά μαθήματα επιστήμης, κοινωνικών, πολιτιστικών θεμάτων, φυσικής αγωγής.

Με το ολοήμερο, διδακτικό προσωπικό και μαθητές θα έλθουν σε επαφή εκτός της «τάξης» και θα αναπτύξουν πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις ξεπερνώντας το χάσμα δασκάλου-μαθητή. Οι γονείς θα απαλλαγούν από την πειραματική ενασχόλησή τους με τη μόρφωση των παιδιών, οι συνθήκες απασχόλησης των μητέρων στην αγορά εργασίας θα βελτιωθούν κι οι δάσκαλοι θα αναλάβουν πλήρως τις ευθύνες τους για τη διαπαιδαγώγηση των νέων.

ΔΡ. ΙΑΚΩΒΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ
Πρώην Υπουργός
Πρώην Γενικός Διευθυντής Γραφείου Προγραμματισμού
www.iacovosaristidou.com