Τι είναι η παρένθετη μητέρα;
Στην κλασική περίπτωση εκείνο που συμβαίνει είναι το εξής: η γυναίκα που κυοφορεί και γεννά το παιδί (η παρένθετη δηλαδή), φέρει κατά την εγκυμοσύνη το γονιμοποιημένο ωάριο με γενετικό υλικό, το οποίο προήλθε από τους βιολογικούς γονείς. Η γονιμοποίηση του ωαρίου επιτυγχάνεται εξωσωματικά με γενετικό υλικό του ζευγαριού ή, σε περίπτωση ανυπαρξίας του, με δωρεά γενετικού υλικού (ωαρίων ή σπέρματος) από τρίτους, ανώνυμους δότες.

Η μέθοδος της παρένθετης μητρότητας έχει μεγάλη απήχηση στις προηγμένες δυτικές κοινωνίες, όπως για παράδειγμα στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελλάδα και την Αμερική, αφού είναι πλέον συχνό και σύνηθες φαινόμενο οι δικαστικές αποφάσεις για παρένθετη μητρότητα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο η παρένθετη μητρότητα ρυθμίζεται Νομοθετικά από το 1985 με το Surrogacy Arrangements Act του 1985.

Δυστυχώς, στην Κύπρο ακόμη δεν έχει θεσπιστεί νομοθετικό πλαίσιο που να ρυθμίζει τη μέθοδο ή τον θεσμό της παρένθετης μητρότητας.

Ποιοι χρειάζονται την παρένθετη μητρότητα
Η παρένθετη μητρότητα αποτελεί, υπό τις ορθές προϋποθέσεις, μια εξαιρετική επιλογή. Η υπογονιμότητα είναι ένα σοβαρό πρόβλημα, που ταλανίζει πολλά ζευγάρια. Οι επιλογές γι' αυτά τα ζευγάρια στην Κύπρο δεν είναι πολλές. Μετά από πολλές αποτυχημένες προσπάθειες προς τεκνοποίηση, αν η εξωσωματική διαδικασία δεν έχει πετύχει, τότε οι μόνες επιλογές είναι είτε η υιοθεσία είτε η χρήση της παρένθετης.
Αντιδράσεις στην παρένθετη μητρότητα

Με τη μελέτη του θέματος και των εκατέρωθεν επιχειρημάτων καθίσταται εμφανές ότι οι αντιδράσεις απέναντι στον θεσμό της παρένθετης μητρότητας σπάνια στηρίζονται σε ολοκληρωμένα επιχειρήματα αλλά τις περισσότερες φορές σε συντηρητισμό ή σε φόβο απέναντι στο άγνωστο.

Οι συμφωνίες για την παρένθετη μητρότητα έχουν ως σκοπό την ανάληψη της υποχρέωσης από την παρένθετη να κυοφορήσει το τέκνο του ζεύγους, το οποίο χορηγεί το γενετικό του υλικό. Οι συμφωνίες αυτές μπορεί να λάβουν δύο μορφές: είτε να λάβουν τον χαρακτήρα αφιλοκερδούς συμφωνίας, που γίνεται λόγω αγάπης και στοργής, είτε συνιστούν καθαρά εμπορικές συμφωνίες στις οποίες η παρένθετη μητέρα αναλαμβάνει την κυοφορία με σκοπό να λάβει χρηματική αντιπαροχή. Στην απουσία ειδικά νομοθετικής ρύθμισης, έστω και με μια γραπτή πράξη, ελλοχεύουν διάφοροι κίνδυνοι στην εφαρμογή ή όχι μιας τέτοια συμφωνίας.

Περαιτέρω, ο θεσμός της παρένθετης μητρότητας προκαλεί αντιδράσεις διότι, ως λέγεται, θεωρείται μη κοινωνικά ανεκτός και ανήθικος και ότι οι γυναίκες καθίστανται αντικείμενα εκμετάλλευσης. Λέγεται ότι η κυοφορία δεν μπορεί να γίνει επάγγελμα - ως εκ τούτου υπάρχουν χώρες που έχουν απαγορεύσει αυτήν τη μέθοδο.

Τα θετικά της παρένθετης μητρότητας
Αποτελεί μια λύση για ένα μεγάλο ποσοστό γονέων. Υπάρχει μια πραγματική ανάγκη σε ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού, στην οποία η μέθοδος της παρένθετης μπορεί να είναι η απάντηση.
Χάρη στην τεχνική της παρένθετης μητρότητας, υπογόνιμα ζευγάρια τα οποία αδυνατούν να τεκνοποιήσουν μπορούν να αποκτήσουν παιδί με δικό τους γενετικό υλικό (εφόσον διαθέτουν, άλλως καταφεύγουν σε άγνωστους δότες) με τη συνδρομή της παρένθετης κυοφόρου.
Σίγουρα, η ορθή αντιμετώπιση δεν είναι η απαγόρευση και υπαγωγή των παρένθετων μητέρων σε καθεστώς παρανομίας αλλά η ρύθμιση. Και εδώ είναι που η κυπριακή Πολιτεία έχει αποτύχει.

Νομοθετικό κενό στην Κύπρο
Είναι απαράδεκτο ότι στην Κύπρο ακόμη δεν υπάρχει ρύθμιση που να διέπει την απόκτηση τέκνου μέσα από τη χρήση της παρένθετης μητέρας.
Το αποτέλεσμα της απουσίας ρύθμισης είναι ότι ένα ζευγάρι που επιθυμεί να αποκτήσει τέκνο μέσω της μεθόδου της παρένθετης μητρότητας υποχρεούται να ακολουθήσει τη συνήθη διαδικασία υιοθεσίας, μια διαδικασία μέσα από την οποία οι βιολογικοί γονείς του τέκνου καλούνται ουσιαστικά να καταστούν θετοί γονείς του βιολογικού τους τέκνου, εξαρτώμενοι πάντοτε από την εκ των υστέρων (και μάλιστα μετά την πάροδο τρίμηνης προθεσμίας) συναίνεση της παρένθετης μητέρας.

Η λύση έρχεται; Ο προτεινόμενος νόμος
Από την 13/10/2005 έγινε η πρόταση Νόμου του περί της Εφαρμογής της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής Νόμου του 2005. Ο σκοπός της πρότασης νόμου είναι να θεσμοθετήσει κανόνες για την εφαρμογή μεθόδων της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Δυστυχώς, υπάρχει δυστοκία, διότι τα θέματα αυτά προκαλούν έριδα και διαφωνίες. Αυτή η μακροχρόνια καθυστέρηση, όμως, δεν είναι αποδεκτή. Το θέμα χρήζει άμεσης αντιμετώπισης από τη Βουλή.

Ορισμένες από τις επιμέρους πρόνοιες της προτεινόμενης Νομοθεσίας θα πρέπει να ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, τα πιο κάτω θέματα:
· Παρένθετη μητρότητα μόνο κατόπιν διατάγματος δικαστηρίου.
· Εμπλοκή των υπηρεσιών του κράτους (μάλλον γραφείου ευημερίας).
· Έλεγχος: θα τεθούν προϋποθέσεις για τη νόμιμη χρήση της παρένθετης μητέρας.
· Ποιοι μπορούν: μόνο υπογόνιμα ζευγάρια που πάσχουν από αδυναμία κυοφορίας.
· Διαδικασία για εξασφάλιση απαραίτητων συναινέσεων των εμπλεκομένων.
· Περιορισμούς σε ηλικίες επίδοξης και παρένθετης μητέρας.
· Πρόνοιες περί υποβολής της μέλλουσας κυοφόρου σε εξετάσεις για να έχει καλή υγεία, σωματική και ψυχολογική, ώστε να είναι κατάλληλη να κυοφορήσει. Υποβολή σε ενδελεχή ψυχολογική αξιολόγηση.
· Ρύθμιση των προνοιών που θα υπάρχουν στη σύμβαση των επίδοξων γονέων με την παρένθετη.
· Ρύθμιση του θέματος του ανταλλάγματος - αμοιβή ή όχι ή για απουσία από την εργασία της.
· Πρόνοιες για τη διασφάλιση απλής, καταληκτικής και τελεσίδικης διαδικασίας.

Ας ελπίσουμε ότι τα Νομοσχέδια που εκκρεμούν θα ψηφιστούν εντός του 2014 σε Νόμο, ώστε επιτέλους να επιτευχθεί η κάλυψη του νομοθετικού κενού στα θέματα της ιατρικώς υποβοηθούμενης ανθρώπινης αναπαραγωγής στην Κύπρο.

ΝΙΚΟΣ Α. ΡΟΤΣΙΔΗΣ
Ο Νίκος A. Ροτσίδης είναι δικηγόρος και κάτοχος πτυχίου κοινωνικών επιστημών με επικέντρωση στην ψυχολογία. Είναι ο διευθύνων διοικητικός σύμβουλος της Δικηγορικής Εταιρείας Ν. Ροτσίδης & Σία Δ.Ε.Π.Ε.