ΖΩΝΤΑΝΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΗ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΣΗ
Ανατρέχοντας στη μακραίωνη ιστορία της ανθρωπότητας, εύκολα θα αντιληφθεί κανείς ότι πολλές θρησκείες και πολιτισμοί σε ολόκληρο τον κόσμο ανέπτυξαν έθιμα και εορτές, θρησκευτικού/λατρευτικού χαρακτήρα, που σχετίζονταν με τη μεταμφίεση και τη μάσκα, τη σάτιρα, την ψυχαγωγία και το ξέφρενο γλέντι, με τελικό σκοπό την ψυχική και σωματική εκτόνωση και την ψυχική απελευθέρωση, δηλαδή την κάθαρσιν, των μελών μιας κοινωνίας.
Μερικά από τα σημαντικότερα, μακροβιότερα και πιο επιτυχημένα έθιμα που άνθισαν στην Ευρώπη και εδικά στη Μεσόγειο κατά την αρχαιότητα ήταν τα Διονύσια, τα Κρόνια και τα Ανθεστήρια στην αρχαία Ελλάδα, με έντονο τον οργιαστικό, λατρευτικό και μυστηριακό χαρακτήρα, τα Σατουρνάλια, Λουπερκάλια και Βακχανάλια στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, καθώς και οι Ρωμαϊκές/Βυζαντινές Καλένδες. Πλούσια είναι η διεθνής βιβλιογραφία για τη σημασία των διονυσιακών εορτών (Μικρά και Μεγάλα Διονύσια) με άφθονο κρασί και έρωτα, και ιδιαίτερα των βακχικών τελετών με τη μυστηριακή, ένθεη «μανία» των γυναικών που συμμετείχαν σε αυτές. Ακόλουθοι του Διονύσου ήταν οι Μαινάδες, οι Σάτυροι και οι Σειληνοί.
Στην πραγματικότητα, οι διονυσιακοί θίασοι περιόδευαν σε διάφορα μέρη της Ανατολικής Μεσογείου, αναπαριστώντας σκηνές και πρόσωπα, τραγουδώντας και χορεύοντας πάνω σε άρματα ή στο χώμα. Ο αιώνιος κύκλος της βλάστησης της γης και της αναπαραγωγής της ζωής ήταν η θρησκευτική ουσία των διονυσιακών εορτασμών, όπως φανερώνουν και μερικά από τα λατρευτικά επίθετα του θεού Διόνυσου: Δενδρίτης (ο θεός του δέντρου, Δασύλλιος, Θαλλοφόρος (ο θεός της άγριας βλάστησης), Κισσός, Άνθιος, Μελανθίδης, Συκίτης, Μειλίχιος (ο θεός των φυτών), Θέοινος (ο θεός του οίνου), Βάκχιος/Βακχεύς (ο θεός σε κατάσταση μανίας), Ημερίδης, Πρόβλαστος και Σκυλλίτης (ο θεός της αμπέλου), Λήναιος (θεός του νέου κρασιού), Σταφυλίτης και Βότρυς (ο θεός του σταφυλιού), Αιγοβόλος (αυτός που σκοτώνει γίδες), σε αντικατάσταση των αρχικών ανθρωποθυσιών, Μελάναιγις (αυτός που φορά δέρμα μαύρης κατσίκας) και Βουγενής (ταυρόμορφος).
Ο θεός Διόνυσος σχετίζεται άμεσα με τη γέννηση του θεάτρου, με το οποίο επιτεύχθηκε η μετάβαση από τη θρησκεία και τη λατρεία στην τέχνη. Το προσωπείο-μάσκα (λατ. masca) των ηθοποιών, το έντονα μακιγιαρισμένο πρόσωπο με ψιμύθιο, οι κόθορνοι και η εξεζητημένη ένδυση, όλα στοιχεία της μεταμφίεσης, συντελούσαν στην επιτυχημένη ενσάρκωση των ηρώων της πλοκής του έργου και στη μέθεξιν και την κάθαρσιν των θεατών. Υπενθυμίζεται ότι κατά τη διάρκεια των παραστάσεων, όπου εκτυλίσσονταν τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα σε μια μέρα, γινόταν συνεχής αλλαγή προσωπείων για την εναλλαγή ρόλων από τους ίδιους ηθοποιούς.
Η εξέλιξη των αρχαίων παγανιστικών εορτασμών
Στοιχεία και δρώμενα από τις αρχαίες παγανιστικές τελετές, οι οποίες διαδόθηκαν ευρέως και ρίζωσαν στις κοινωνίες που αναπτύχθηκαν, επέζησαν και με το πέρασμα του χρόνου, ιδίως από τον Μεσαίωνα κι εξής, ενσωματώθηκαν στο δυτικοευρωπαϊκό καθολικό Καρναβάλι -σημειώνεται πως δεν είναι διαδεδομένο το Καρναβάλι σε χώρες με προτεσταντική ή άλλη χριστιανική πλειονότητα, σε αντίθεση με τους καθολικούς πληθυσμούς- και στις νεοελληνικές ορθόδοξες Απόκριες.
Τόσο οι Απόκριες όσο και το Καρναβάλι/Carnival έχουν άλλωστε την ίδια ετυμολογική σημασία: αποχή από το κρέας. Χαρακτηρίζουν, στο πλαίσιο της καθολικής και της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης, τον εξαγνισμό του σώματος και της ψυχής, ένα συγκεκριμένο διάστημα πριν από το Πάσχα και τον εορτασμό της Ανάστασης του Χριστού. Βέβαια, και η Σταύρωση και η Ανάσταση του Χριστού θυμίζουν τόσο πολύ τους θρήνους της Αφροδίτης για τον χαμό του ωραίου γιού της Άδωνη, τους ανθοστολισμούς κορών στη νεκρική του κλίνη (Επιτάφιος) και εν τέλει την Ανάστασή του στην αρχαιοελληνική λατρευτική παράδοση.
Όπως και ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης, συμβόλιζαν τη χειμωνιάτικη ύπνωση και την ανοιξιάτικη αφύπνιση της Φύσης. Καταλήγοντας, δεν θα ήταν άτυχη η παρατήρηση πως τόσο στους αρχαίους πολιτισμούς όσο και στις σύγχρονες κοινωνίες, η ιδέα και η πραγμάτωση των μαζικών εορτασμών με ξέφρενο γλέντι, γέλιο, μεταμφίεση, ανταλλαγή ρόλων και σάτιρα είναι ιδιοφυείς, καθώς ενέχουν σαφώς θεραπευτικό κοινωνικό χαρακτήρα.
ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΛΑΜΠΡΟΥ
Δρ σε θέματα Πολιτιστικής Πολιτικής, Διαχείρισης και Επικοινωνίας,
Σύμβουλος Τύπου & Επικοινωνίας στην Πρεσβεία της Ελλάδος στην Κύπρο
