Η ραγδαία διάδοση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT και το Claude, εμφανίζει, σύμφωνα με νέα θεωρητική μελέτη, ομοιότητες με τον τρόπο εξάπλωσης των ιών. Τα εργαλεία αυτά περνούν από χρήστη σε χρήστη λόγω της χρησιμότητάς τους και, όσο περισσότερο εντάσσονται στην καθημερινή ζωή, τόσο ενδέχεται να ενισχύεται η εξάρτηση από αυτά. 

Διεθνής ερευνητική ομάδα προτείνει την προσέγγιση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων ως «γνωστικών ιών». Ο όρος δεν χρησιμοποιείται με τη βιολογική του έννοια, αλλά περιγράφει τεχνολογίες που εξαπλώνονται πολιτισμικά και έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, μαθαίνουν και διαχειρίζονται πληροφορίες, σύμφωνα με το Futurism. 

Η εργασία έχει δημοσιευθεί ως προδημοσίευση στο arXiv και παρουσιάζει ένα θεωρητικό πλαίσιο για τον τρόπο με τον οποίο η γενετική τεχνητή νοημοσύνη διαδίδεται στην κοινωνία και μπορεί σταδιακά να μεταβάλλει τις γνωστικές συνήθειες των ανθρώπων. 

Πώς «μεταδίδεται» 

Κατά τους ερευνητές, βασικός παράγοντας για τη διάδοση αυτών των συστημάτων είναι η χρησιμότητά τους. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων που στρέφονται σε αυτά για τη συγγραφή κειμένων, την αναζήτηση πληροφοριών, την επίλυση προβλημάτων ή τη λήψη αποφάσεων, τόσο περισσότερο παρακινούνται και άλλοι να τα εντάξουν στην καθημερινότητά τους. 

Η διαδικασία αυτή παρουσιάζει, σύμφωνα με τη μελέτη, στοιχεία «μετάδοσης», καθώς η χρήση των εργαλείων επεκτείνεται μέσα από την επιρροή των πρακτικών άλλων ανθρώπων. Την ίδια στιγμή, η συχνή προσφυγή στην AI μπορεί να προκαλέσει τη λεγόμενη «γνωστική εκφόρτωση», δηλαδή την ανάθεση μέρους της νοητικής εργασίας του ανθρώπου σε εξωτερικά εργαλεία. 

Η «γνωστική εκφόρτωση» και η εξάρτηση 

Η μεταφορά μέρους της μνήμης και της σκέψης σε εξωτερικά μέσα δεν αποτελεί νέο φαινόμενο. Εδώ και αιώνες οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τη γλώσσα, τη γραφή, τα βιβλία, τους θεσμούς και διαφορετικές τεχνολογίες για αυτόν τον σκοπό. 

Σύμφωνα με τους ερευνητές, ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη σηματοδοτεί ένα διαφορετικό στάδιο, καθώς το εξωτερικό «γνωστικό εργαλείο» είναι πλέον ενεργό και διαδραστικό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, λειτουργεί με σχετική αυτονομία. Η ανησυχία εντοπίζεται στο σημείο όπου η εξάρτηση από αυτά τα συστήματα αρχίζει να ενισχύει τον ίδιο της τον εαυτό. 

Όσο περισσότερες εργασίες που απαιτούσαν προηγουμένως μνήμη, κρίση και κριτική σκέψη μεταφέρονται στην AI, τόσο λιγότερο μπορεί να εξασκούνται αυτές οι ανθρώπινες ικανότητες. Βάσει του θεωρητικού μοντέλου, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγαλύτερη γνωστική εξάρτηση και περιορισμό της αυτονομίας. 

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί ο τομέας της εκπαίδευσης, όπου μαθητές και φοιτητές χρησιμοποιούν ήδη ευρέως εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για εργασίες, περιλήψεις και επίλυση προβλημάτων. Προηγούμενες μελέτες και ερευνητές έχουν επισημάνει ότι η υπερβολική χρήση τέτοιων εργαλείων ενδέχεται να περιορίσει την εξάσκηση της κριτικής σκέψης. 

Η λύση της «γνωστικής ανοσοποίησης» 

Οι συγγραφείς της μελέτης δεν εισηγούνται την απομάκρυνση της τεχνητής νοημοσύνης από την καθημερινότητα. Αντίθετα, προτείνουν αυτό που χαρακτηρίζουν «γνωστική ανοσοποίηση», δηλαδή τη διατήρηση πρακτικών και θεσμών που επιτρέπουν στην ανθρώπινη σκέψη να παραμένει ενεργή. 

Σε αυτές περιλαμβάνονται η επίλυση προβλημάτων χωρίς τη βοήθεια της AI, ο έλεγχος και η επαλήθευση των απαντήσεών της, η κριτική συζήτηση, τα τακτικά διαστήματα αποχής από τα εργαλεία, η διατήρηση δεξιοτήτων που δεν εξαρτώνται από την τεχνητή νοημοσύνη και η εφαρμογή εκπαιδευτικών μοντέλων στα οποία η AI λειτουργεί υποστηρικτικά, χωρίς να αντικαθιστά την ανθρώπινη γνωστική προσπάθεια. 

Το κεντρικό συμπέρασμα των ερευνητών δεν είναι ότι πρέπει να αποφεύγεται η τεχνητή νοημοσύνη. Η πρόκληση, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι να αποτραπεί η σταδιακή μετάβασή της από ένα χρήσιμο εργαλείο σε υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης. 

Πληροφορίες: CNN Greece