Η παλιά εικόνα με τους δύο εμπόρους και η αλλαγή μιας νοοτροπίας που γνώρισαν και τα κυπριακά μπακάλικα.

Ο ένας κρατά το κεφάλι του. Ο άλλος απολαμβάνει το πούρο του. Ανάμεσά τους χωρά ολόκληρη η αγωνία του εμπορίου: πούλησα, αλλά πληρώθηκα;

Στην εικόνα, αριστερά, ο «πωλών επί πιστώσει» κάθεται καμπουριασμένος σε ένα δωμάτιο με σκασμένους τοίχους. Το χρηματοκιβώτιο είναι ανοιχτό, τα χαρτιά με τα χρωστούμενα περισσεύουν, αλλά η ευημερία απουσιάζει. Ακόμη και τα ποντίκια συμμετέχουν στην οικονομική του καταστροφή. Δεξιά, ο «πωλών τοις μετρητοίς» έχει γεμάτα σακούλια, περιποιημένο γραφείο, χρυσή αλυσίδα και την άνεση ανθρώπου που δεν περιμένει να πληρωθεί «την άλλη εβδομάδα».

Το μήνυμα δεν χρειαζόταν λογιστή: όποιος εισπράττει κοιμάται ήσυχος. Όποιος γράφει χρωστούμενα, ξενυχτά.

Η παράσταση ανήκει στη λαϊκή εμπορική εικονογραφία που κυκλοφόρησε σε έντυπες εκδόσεις. Στις ψηφιοποιημένες συλλογές του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου σώζεται σχετική αφίσα, διαστάσεων 50 επί 70 εκατοστών. Η καταχώριση αναφέρει το λιθογραφείο Στυλ. Μάρκου, στην οδό Μιαούλη 18 της Αθήνας, και εκδότη τον Χ. Καϊράκη, με διευθύνσεις Σοφοκλέους 9 και Αριστείδου 1. Εντάσσεται στα εφήμερα του 20ού αιώνα. Ο δημιουργός του σχεδίου παραμένει ανώνυμος στην καταχώριση, ενώ η έκδοση δεν φέρει εκεί ακριβή χρονολόγηση.

Η δύναμή της βρίσκεται στην αμεσότητά της. Λειτουργούσε σαν όρος συναλλαγής κρεμασμένος στον τοίχο. Ο καταστηματάρχης μπορούσε να δείξει την εικόνα και να αποφύγει μια δυσάρεστη συζήτηση. Ο δυστυχισμένος έμπορος αναλάμβανε να εξηγήσει γιατί το κατάστημα ήθελε χρήματα και όχι υποσχέσεις.

Στον κόσμο του συνοικιακού μπακάλικου, που αναγνωρίζει και η κυπριακή μνήμη, ο βερεσές είχε πρόσωπο. Ο έμπορος γνώριζε τον πελάτη, την οικογένειά του, τη δουλειά του. Το τεφτέρι κατέγραφε ποσά, αλλά πίσω από τις γραμμές του υπήρχαν σχέσεις, ανάγκες και συχνά η δυσκολία να πεις σε έναν γνωστό άνθρωπο ότι δεν θα πάρει σήμερα τα απαραίτητα.

Αυτή ήταν και η αδυναμία της αυστηρής αφίσας. Προειδοποιούσε για τον κίνδυνο, αλλά δεν καταργούσε την ανάγκη. Αν όλοι είχαν πάντοτε χρήματα διαθέσιμα, ο αριστερός κύριος δεν θα είχε λόγο ύπαρξης.

Έπειτα άλλαξε η οργάνωση της αγοράς. Ανάμεσα στον έμπορο και στον πελάτη μπήκε, σε πολλές συναλλαγές, ένας τρίτος: ο χρηματοδότης. Με μια πιστωτική κάρτα ο καταναλωτής μπορεί να αγοράζει με πίστωση, ενώ ο έμπορος εισπράττει μέσω του συστήματος πληρωμών, με τους αντίστοιχους χρόνους και χρεώσεις. Το χρέος συνεχίζει να υπάρχει, αλλά δεν περιμένει απαραίτητα μέσα στο συρτάρι του καταστήματος.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη ανατροπή της εικόνας. Ο σημερινός έμπορος μπορεί να πουλά σε πελάτη που θα πληρώσει αργότερα και ο ίδιος να μη ζει την αγωνία του παλιού βερεσέ. Η χρηματοδότηση και ο κίνδυνος έχουν αποκτήσει διαφορετική κατανομή.

Άλλαξε μαζί και η γλώσσα. Το «γράψε τα» έγινε «ευκολίες πληρωμής». Το χρωστούμενο παρουσιάζεται ως μηνιαία δόση. Και στην οθόνη του ηλεκτρονικού καταστήματος εμφανίζεται η πρόσκληση «αγόρασε τώρα, πλήρωσε μετά».

Η παλιά αφίσα προσπαθούσε να συγκρατήσει την πίστωση. Το σύγχρονο εμπορικό μήνυμα μπορεί να τη χρησιμοποιεί για να διευκολύνει την πώληση. Η ερώτηση «πόσο κοστίζει;» αποκτά έναν ανταγωνιστή: «πόσα θα πληρώνω τον μήνα;».

Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται και στην ευρωπαϊκή πολιτική. Η αναθεώρηση της οδηγίας για την καταναλωτική πίστη το 2023 διεύρυνε το πεδίο προστασίας ώστε να περιλαμβάνει και σχήματα «Buy Now, Pay Later». Ο ψηφιακός βερεσές απέκτησε αρκετή σημασία ώστε να απασχολήσει ειδικά τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Βεβαίως, η πληρωμή με κάρτα δεν σημαίνει αυτομάτως αγορά με δανεικά. Η χρεωστική χρησιμοποιεί διαθέσιμα χρήματα, ενώ η πιστωτική παρέχει δυνατότητα πίστωσης. Η ουσιαστική διαφορά παραμένει ο χρόνος της εξόφλησης και το ποιος αναλαμβάνει να περιμένει.

Αν ξανασχεδιαζόταν σήμερα η παλιά παράσταση, ίσως οι δύο έμποροι να χαμογελούσαν και οι δύο. Ο ένας επειδή πληρώθηκε αμέσως. Ο άλλος επειδή κάποιος χρηματοδότησε την αγορά του πελάτη του.

Θα χρειαζόταν όμως και μια τρίτη καρέκλα: για τον αγοραστή, που στο τέλος του μήνα θα άνοιγε το κινητό του για να δει πόσα από τα «πλήρωσε μετά» είχαν γίνει «πλήρωσε σήμερα».

 

Πηγές: ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ, Αρχείο Εφημέρων, μέσω SearchCulture / Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 9 Οκτωβρίου 2023 / Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Consumer Credit / «Η Λευκωσια του χτες» Facebook page 

 

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στα τεκμήρια όσα οι ψίθυροι δεν μπορούν να αποδείξουν.

Διαβάστε επίσης: 1960: Απήγαγαν τον Φαρμακίδη πριν γεννηθεί η Κυπριακή Δημοκρατία