Πολύ διαφορετικές από τις σημερινές ήταν οι αντιλήψεις γύρω από τον θάνατο και τις τελετουργίες της κηδείας στην παλαιότερη ελληνική και κυπριακή κοινωνία. Ανάμεσα στις παραδόσεις που διατηρήθηκαν για γενιές ήταν και η χρήση λευκού υφάσματος για την προετοιμασία και την κάλυψη του νεκρού, ένα έθιμο που συνδεόταν με θρησκευτικές πεποιθήσεις, συμβολισμούς και αντιλήψεις για το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο.

Το λευκό σάβανο και η προετοιμασία του νεκρού

Παλαιότερα, όταν οι άνθρωποι έφευγαν από τη ζωή, συνήθως στο σπίτι τους, η προετοιμασία του νεκρού αποτελούσε οικογενειακή υπόθεση. Οι συγγενείς φρόντιζαν το σώμα, το έπλεναν και το έντυναν με τα ρούχα που είχαν επιλεγεί για την τελευταία του διαδρομή. Σε αρκετές περιπτώσεις, υπήρχε από πριν φυλαγμένο στο σπίτι ένα ειδικό σύνολο ρούχων, καθώς και το απαραίτητο ύφασμα για το σάβανο.

Μαρτυρία που διασώζεται στο ψηφιακό αρχείο προφορικής ιστορίας Istorima καταγράφει ότι οι μεγαλύτεροι άνθρωποι φρόντιζαν να έχουν έτοιμα τα ρούχα που θα φορούσαν όταν πέθαιναν. Ανάμεσά τους υπήρχε ένα κομμάτι άσπρου υφάσματος, γνωστού ως «χασές», το οποίο χρησιμοποιούνταν ως σάβανο και τοποθετούνταν απευθείας στο σώμα, κάτω από τα υπόλοιπα ενδύματα.

Τι συμβόλιζε το λευκό χρώμα

Το λευκό είχε ιδιαίτερη θέση στις θρησκευτικές και ταφικές παραδόσεις του ελληνικού πολιτισμού. Η καθαρότητα, η αγνότητα και η πνευματική διάσταση του χρώματος αποτελούσαν βασικούς συμβολισμούς του, ενώ η χρήση λευκών ενδυμάτων για τον νεκρό καταγράφεται ήδη από την αρχαιότητα.

Επιστημονική μελέτη στο περιοδικό Folk Life, εξετάζει τις ενδυματολογικές πρακτικές γύρω από τον θάνατο στην ελληνική λαϊκή παράδοση. Οι ερευνητές καταγράφουν, μεταξύ άλλων, τη χρήση καινούργιων λευκών ενδυμάτων και την αντίληψη ότι ο νεκρός έπρεπε να είναι κατάλληλα προετοιμασμένος για το ταξίδι προς τον άλλο κόσμο.

Παράλληλα, η ορθόδοξη χριστιανική παράδοση συνδέει τον θάνατο με την προσδοκία της Ανάστασης και της αιώνιας ζωής. Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική, σε σχετική ενημερωτική απάντησή της για την ενδυμασία στο πένθος, επισημαίνει ότι το μαύρο δεν αποτελεί υποχρεωτική εκκλησιαστική απαίτηση και αναφέρει πως οι κληρικοί φορούν συνήθως λευκά στις κηδείες, ως σύμβολο της ελπίδας στην Ανάσταση.

Ένα έθιμο που χρειάζεται να διαχωριστεί από την ενδυμασία των πενθούντων

Είναι σημαντικό, ωστόσο, να γίνει μια διάκριση: η χρήση λευκού σάβανου ή λευκών ενδυμάτων για τον νεκρό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι συγγενείς και οι υπόλοιποι παρευρισκόμενοι φορούσαν λευκά στις κηδείες.

Οι διαθέσιμες πηγές τεκμηριώνουν τη χρήση λευκού υφάσματος κατά την προετοιμασία του νεκρού στην Κύπρο, καθώς και τον ευρύτερο συμβολισμό του λευκού στις ελληνικές ταφικές παραδόσεις. Δεν αρκούν, όμως, για να αποδείξουν ότι υπήρχε γενικευμένο έθιμο λευκής ενδυμασίας των πενθούντων σε ολόκληρη την ελληνοκυπριακή κοινότητα.

Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι παραδόσεις διέφεραν από τόπο σε τόπο και μεταβάλλονταν με την πάροδο του χρόνου. Η τεκμηρίωση του εθίμου απαιτεί, επομένως, να λαμβάνονται υπόψη οι τοπικές μαρτυρίες και οι ιστορικές καταγραφές, χωρίς να αποδίδεται σε ολόκληρη την κοινότητα μια πρακτική που ενδεχομένως αφορούσε συγκεκριμένες περιοχές ή οικογένειες.

Πηγές: 

1) Istorima – Αρχείο προφορικής ιστορίας: Τα έθιμα της κηδείας. Μαρτυρία για τα ρούχα του νεκρού και το λευκό σάβανο.

2) Folk Life, επιστημονικό περιοδικό (2021): Dressing the dead: evidence from Greek popular literature, oral lament and ethnographic field work. Επιστημονική μελέτη για την ενδυμασία των νεκρών στην ελληνική λαϊκή παράδοση.

3) Orthodox Church in America: What to Wear When Mourning. Επεξήγηση του θρησκευτικού συμβολισμού της ενδυμασίας στο πένθος.