Το 1912, ένα παιδί στη Χλώρακα νόμιζε πως έβλεπε δαιμόνια. Έγινε ο Χριστόδουλος Πάφιος. Από τον μπερντέ στα κόμικς, η ιστορία των φανταστικών ηρώων έχει και κυπριακές σκιές.

Το 1912, στη Χλώρακα, ένας οκτάχρονος παρακολουθούσε για πρώτη φορά παράσταση Καραγκιόζη. Πίσω από το φωτισμένο πανί έπαιζε ο Γεράσιμος από την Κεφαλονιά. Το παιδί τρόμαξε. Νόμιζε ότι εκείνος ο άνθρωπος κατέβαζε δαιμόνια από τη στέγη του καφενείου. Ο πατέρας του το καθησύχασε. Ήταν χαρτόνια. Την επόμενη ημέρα το πήρε πίσω από τον μπερντέ για να δει πώς γινόταν το θαύμα. Το παιδί ήταν ο Χριστόδουλος Αντωνιάδης, ο μετέπειτα καραγκιοζοπαίχτης Χριστόδουλος Πάφιος. Μια παιδική τρομάρα είχε ανοίξει την πόρτα μιας ολόκληρης ζωής. 

Αυτή είναι μια καλή αφετηρία για να καταλάβουμε ένα φαινόμενο όπως το Cyprus Comic Con. Πριν από τις συναντήσεις φίλων των κόμικς, τις συλλογές και τις στολές φανταστικών χαρακτήρων, υπήρχαν άνθρωποι που συγκεντρώνονταν γύρω από ένα πανί για να συναντήσουν τους δικούς τους ήρωες. Ο Καραγκιόζης, ο Χατζηαβάτης και ο Μπαρμπαγιώργος ήταν αναγνωρίσιμοι πριν ανοίξουν το στόμα τους. Η εμφάνισή τους υποσχόταν μια συγκεκριμένη απόλαυση. Το κοινό επέστρεφε για να μάθει σε τι καινούργιο μπελά είχαν μπλέξει.

Η Κύπρος είχε το δικό της δίκτυο ανθρώπων που συντηρούσαν αυτή τη σχέση. Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια καταγράφει τον Αθηνόδωρο Ονουφρίου, γνωστό και ως Γεωργιάδη, από το Όμοδος, ως τον πρώτο Κύπριο καραγκιοζοπαίχτη, με παραστάσεις γύρω στο 1919 με 1920. Είχε μάθει την τέχνη στην Ελλάδα, όπου είχε βρεθεί ως εθελοντής πολεμιστής. Στις επόμενες δεκαετίες, ο μπερντές απέκτησε πολλούς υπηρέτες, ανάμεσά τους τον Νίκο Ιωάννου, τον Γιώργο Χατζηττοφή και τον Ανδρέα Ιδαλία. 

Η παράσταση απαιτούσε πολύ περισσότερα από το κούνημα μιας φιγούρας. Ο καραγκιοζοπαίχτης έπρεπε να κατασκευάζει χαρακτήρες, να αλλάζει φωνές, να κρατά τον ρυθμό και να αντιλαμβάνεται το ακροατήριό του. Μια σιωπή μπορούσε να σημαίνει προσήλωση ή αποτυχία. Ένα γέλιο τού έλεγε πού να επιμείνει. Είχε μπροστά του ανθρώπους που αντιδρούσαν και μπορούσαν να τον αναγκάσουν να προσαρμόσει την αφήγηση εκείνη τη στιγμή. Η επιτυχία του κρινόταν ζωντανά.

Το θέατρο σκιών μπορούσε επίσης να απορροφήσει την ιστορία του τόπου. Στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Κύπρου φυλάσσεται φιγούρα του Γρηγόρη Αυξεντίου, ύψους 63 εκατοστών, την οποία το μουσείο παρουσίασε ως έκθεμα του μήνα τον Οκτώβριο του 2015. Στη σχετική τεκμηρίωση εξηγείται ότι οι Κύπριοι καραγκιοζοπαίχτες αντλούσαν θέματα από την ιστορία, τους μύθους και τις παραδόσεις, αλλά και από τη διεθνή λογοτεχνία. Ο μπερντές ήταν αρκετά ευρύχωρος για να υποδεχτεί πρόσωπα πέρα από τον συνηθισμένο θίασο. 

Ένα τέτοιο αντικείμενο δείχνει πώς ένα ιστορικό πρόσωπο μπορούσε να περάσει στη λαϊκή αφήγηση. Ο τεχνίτης έπρεπε να του δώσει μορφή και ο καραγκιοζοπαίχτης παρουσία. Το κοινό ερχόταν με τις δικές του γνώσεις και συγκινήσεις. Η παράσταση τις συναντούσε. Έτσι η συλλογική μνήμη έβρισκε έναν δρόμο προς ανθρώπους που ίσως δεν θα διάβαζαν ποτέ ένα ιστορικό βιβλίο.

Στα κόμικς, η σκηνή έγινε σελίδα. Ο δημιουργός χώριζε τη δράση σε καρέ και άφηνε στον αναγνώστη να συμπληρώσει όσα μεσολαβούσαν. Μια γροθιά ξεκινούσε στη μία εικόνα και ο αντίπαλος βρισκόταν στο έδαφος στην επόμενη. Το χαρτί δεν κινούνταν. Κινούνταν η σκέψη. Ο αναγνώστης αποκτούσε επιπλέον μια εξουσία που δεν είχε μπροστά στον μπερντέ. Μπορούσε να σταματήσει, να επιστρέψει, να κοιτάξει ξανά μια λεπτομέρεια και να ξαναδιαβάσει την ίδια περιπέτεια όσες φορές ήθελε.

Το ελληνικό περιοδικό «Μίκυ Μάους» πρωτοκυκλοφόρησε την 1η Ιουλίου 1966 από τις εκδόσεις Τερζόπουλου. Γύρω από τέτοια έντυπα χτίστηκαν μικρές αναγνωστικές τελετουργίες. Η αναμονή για το τεύχος, η επίσκεψη στο περίπτερο, ο δανεισμός στον φίλο, το ψάξιμο για έναν αριθμό που έλειπε. Η ιστορία μπορούσε πλέον να αποθηκευτεί σε ένα συρτάρι. Μαζί της αποθηκεύονταν οι περιστάσεις της αγοράς και η ηλικία του αναγνώστη. 

Οι μεγάλοι είχαν συχνά έτοιμη την ετυμηγορία. «Άφησε τα μικιμάους». Η λέξη κάλυπτε αδιακρίτως διαφορετικούς χαρακτήρες και ολόκληρα είδη αφήγησης. Ο αναγνώστης, πάντως, μπορούσε να βρει μέσα τους σάτιρα, περιπέτεια, φόβο και κοινωνικούς τύπους. Ο Αστερίξ τού έδινε μια κωμική Ρώμη. Ο Ντόναλντ μια αναγνωρίσιμη ακολουθία αποτυχιών. Ο Σκρουτζ μια σχέση με το χρήμα που δύσκολα περιοριζόταν στην παιδική ηλικία. Μερικούς ήρωες τους καταλαβαίνεις καλύτερα όταν αρχίσεις να πληρώνεις λογαριασμούς.

Η αγάπη για αυτούς τους κόσμους απέκτησε οργανωμένους χώρους συνάντησης. Στο Σαν Ντιέγκο πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαρτίου 1970 μια μικρή προπαρασκευαστική διοργάνωση και ακολούθησε το πρώτο επίσημο Comic-Con, από την 1η μέχρι τις 3 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς. Οι ιδρυτές συμπεριέλαβαν μαζί με τα κόμικς τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας και φαντασίας. Η συνάντηση επέτρεπε στον αναγνώστη να γνωρίσει τους δημιουργούς και να ανακαλύψει πόσοι άλλοι μοιράζονταν το ενδιαφέρον του. 

Το πρώτο Cyprus Comic Con πραγματοποιήθηκε το 2014. Στην ιστορία της κυπριακής ψυχαγωγίας μπορεί να διαβαστεί ως ένας νεότερος τρόπος συγκέντρωσης γύρω από αγαπημένους χαρακτήρες και επινοημένους κόσμους. Το cosplay, η εμφάνιση με τη μορφή ενός ήρωα, προσθέτει και τη συμμετοχή του ίδιου του θεατή. Εκείνος που διάβαζε την περιπέτεια κατασκευάζει πλέον τη στολή και δανείζει στον χαρακτήρα το σώμα του. 

Δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε τον Καραγκιόζη πρόγονο του Σπάιντερμαν για να αναγνωρίσουμε τη συγγένεια αυτών των εμπειριών. Και στις δύο περιπτώσεις, η κατασκευή είναι φανερή και η συγκίνηση πραγματική. Ο θεατής ξέρει ότι πίσω από το πανί υπάρχει ένας άνθρωπος. Ο αναγνώστης ξέρει ότι μπροστά του βρίσκεται ένα σχέδιο. Αυτή η γνώση δεν εμποδίζει την απόλαυση. Μερικές φορές γεννά και την επιθυμία να μάθει πώς γίνεται.

Στη Χλώρακα του 1912, ο πατέρας του μικρού Χριστόδουλου τον πήρε πίσω από τον μπερντέ για να του φύγει ο φόβος. Του έδειξε τα χαρτόνια και τα χέρια που τα κινούσαν. Το παιδί είδε το τέχνασμα και θέλησε να μάθει την τέχνη. Ίσως εκεί βρίσκεται η πιο όμορφη συνέχεια από τον Καραγκιόζη μέχρι τα κόμικς. Κάποιος κοιτάζει έναν φανταστικό κόσμο και αποφασίζει ότι θέλει να φτιάξει κι εκείνος έναν.

Πηγές. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, «Καρακιόζης» και «Αντωνιάδης Χριστόδουλος» / Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Κύπρου, έκθεμα Οκτωβρίου 2015 / Comic-Con International, ιστορικό / Η Καθημερινή, πρώτο Cyprus Comic Con, 2014 / Fortune Greece, ιστορία του «Μίκυ Μάους».

Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που συνδέει τον κυπριακό μπερντέ και τα παλιά εικονογραφημένα έντυπα με τη διαχρονική ανάγκη μας να πλάθουμε ήρωες και να μοιραζόμαστε ιστορίες.