Πριν από οκτώ αιώνες, ένας Γάλλος ποιητής έβαλε τα κρασιά να μιλήσουν. Τους έδωσε φωνή, καταγωγή, περηφάνια και αρκετή έπαρση ώστε μια βασιλική δοκιμή να εξελιχθεί σε καβγά. Ανάμεσά τους βρισκόταν το κρασί της Κύπρου. Ο βασιλιάς το ζήτησε πρώτο και, στην απονομή, του έδωσε την κορυφαία εκκλησιαστική θέση. Εμείς σήμερα αναζητούμε τρόπους να προβάλουμε τον τόπο μας. Ο Henri d’Andeli τον είχε ήδη βάλει στο ποίημά του.

Το έργο λέγεται La Bataille des Vins, «Η Μάχη των Κρασιών», και συνδέεται συνήθως με το 1224. Σε 204 στίχους, ο ποιητής στήνει στο τραπέζι του Φιλίππου Αυγούστου μια συνάντηση κρασιών που αποκτά γρήγορα όλα τα χαρακτηριστικά ανθρώπινης συγκέντρωσης: συγκρίσεις, προσβολές, ανταγωνισμό και την ακλόνητη βεβαιότητα ότι ο καθένας είναι καλύτερος από τον διπλανό του. Στην έκδοση του Alexandre Héron, που τυπώθηκε στο Παρίσι το 1881, η ιστορία καταλαμβάνει μόλις οκτώ σελίδες, από την 23 έως την 30.

Η Κύπρος εμφανίζεται ήδη στον δέκατο πέμπτο στίχο: «Premiers manda le vin de Cypre, / Ce n’estoit pas cervoise d’Ypre». Πρώτα ζήτησε το κρασί της Κύπρου· δεν ήταν δα μπίρα της Υπρ. Το λογοπαίγνιο Cypre–Ypre δίνει από νωρίς τον τόνο. Ο ποιητής ετοιμάζει μια κωμική αναμέτρηση, στην οποία η γεωγραφία, η γεύση και το κύρος θα καθίσουν στο ίδιο τραπέζι.

Καταφθάνουν κρασιά από τη Moselle, τη La Rochelle, την Ισπανία, την Προβηγκία, το Montpellier, τη Narbonne, το Orléans, το Argenteuil, το Sancerre, το Chablis και τη Beaune. Η παρέλαση των ονομάτων διασώζει έναν χάρτη της μεσαιωνικής οινικής φήμης. Τόποι παραγωγής γίνονται λογοτεχνικοί χαρακτήρες, με αξιώσεις και αντιπάλους. Το όνομα στην προέλευση έχει ήδη βάρος, αιώνες πριν αποκτήσουμε τη σημερινή γλώσσα του branding.

Κριτής αναλαμβάνει ένας Άγγλος ιερέας. Παίρνει το πετραχήλι του και αξιολογεί με τρόπο που δύσκολα θα συναντούσαμε σε σύγχρονο διαγωνισμό: αφορίζει τα κακά κρασιά και διώχνει ορισμένα με το ραβδί. Η εκκλησιαστική εξουσία μεταφέρεται στη γευσιγνωσία. Φανταστείτε να περιμένετε μια παρατήρηση για την επίγευση και να σας ανακοινώνουν ότι το βαρέλι σας έχει αφοριστεί.

Τα υπόλοιπα κρασιά δεν περιμένουν ήσυχα. Καυχιούνται, υπερασπίζονται την καταγωγή τους και μειώνουν τους ανταγωνιστές. Το κρασί της La Rochelle επιστρατεύει την πελατεία του: Άγγλους, Βρετόνους, Νορμανδούς, Φλαμανδούς, Ουαλούς, Σκωτσέζους, Ιρλανδούς και άλλους βόρειους λαούς. Η εμπορική επιτυχία γίνεται επιχείρημα ανωτερότητας. Με αγοράζουν σε τόσα μέρη, άρα κάτι ξέρω παραπάνω από εσάς.

Εδώ βρίσκεται η αντοχή του ποιήματος στον χρόνο. Ο d’Andeli βάζει μέσα στα κρασιά ανθρώπινες συμπεριφορές: τον τοπικισμό, τη ματαιοδοξία, την ανάγκη να αναγνωριστεί η αξία μας και την ευκολία με την οποία η σύγκριση γίνεται προσβολή. Ο καβγάς δυναμώνει τόσο, ώστε γράφει πως, αν τα κρασιά είχαν πόδια και χέρια, θα αλληλοσκοτώνονταν. Ούτε ο βασιλιάς θα μπορούσε να τα συγκρατήσει. Οκτώ αιώνες πριν από τις διαδικτυακές φιλονικίες, τα βαρέλια είχαν αναλάβει τον ρόλο των σχολιαστών.

Στην απονομή, ο βασιλιάς στεφανώνει τα καλά κρασιά και τους δίνει τίτλους από την κοινωνική και εκκλησιαστική ιεραρχία. Τότε επιστρέφει η Κύπρος: «Vin de Cypre fist apostoile / Qui resplendist comme une estoile». Το «apostoile», στο συγκεκριμένο μεσαιωνικό πλαίσιο, δηλώνει τον Πάπα. Το κυπριακό κρασί γίνεται Πάπας και λάμπει σαν αστέρι. Η τελετουργία ολοκληρώνεται με την υψηλότερη εκκλησιαστική διάκριση του σατιρικού αυτού κόσμου. 

Το «κρασί της Κύπρου» συνδέεται παραδοσιακά με την Κουμανδαρία, σύνδεση που υιοθετούν και οι επίσημες κυπριακές εκδόσεις για την ιστορία της. Στο ποίημα εμφανίζεται ως «vin de Cypre», χωρίς να κατονομάζεται κυπριακό χωριό ή συγκεκριμένος αμπελώνας. Μέσα στη γαλλική αφήγηση, την τιμή παίρνει το όνομα ολόκληρου του νησιού. 

Το πιο σημαντικό, όμως, βρίσκεται πέρα από την απονομή. Πριν από οκτώ αιώνες γράφονταν στη Γαλλία στίχοι για ένα προϊόν της Κύπρου. Το όνομα του νησιού έμπαινε σε ένα λογοτεχνικό έργο που απευθυνόταν σε ανθρώπους άλλης γλώσσας και άλλου τόπου. Πίσω από αυτή την αναφορά ανοίγονται ερωτήματα για αμπέλια, εργασία, εμπόρους, λιμάνια, θαλάσσιες διαδρομές και φήμη. Δύο στίχοι αρκούν για να μας οδηγήσουν σε έναν κόσμο πολύ μεγαλύτερο από το βασιλικό τραπέζι.

Αυτόν τον κόσμο αξίζει να αναλογιστούμε. Στη δημόσια συζήτησή μας, η ιστορία της Κύπρου συχνά συμπιέζεται στη νεότερη πολιτική της διαδρομή: αποικιοκρατία, αγώνας, ανεξαρτησία, συγκρούσεις, εισβολή, διαπραγματεύσεις. Γεγονότα καθοριστικά, που δικαιολογημένα μας απασχολούν. Όταν όμως καταλαμβάνουν ολόκληρο τον ορίζοντα της μνήμης μας, οι προηγούμενοι αιώνες σχεδόν εξαφανίζονται. Μένουν έξω από την καθημερινή μας γνώση οι άνθρωποι που παρήγαν, εμπορεύονταν, ταξίδευαν και άφηναν το όνομα της Κύπρου στα κείμενα άλλων λαών.

Το τραγικό είναι ότι μια αναφορά που διασώθηκε επί οκτώ αιώνες σε ένα γαλλικό ποίημα μπορεί να παραμένει άγνωστη στους ίδιους τους ανθρώπους του νησιού. Το τεκμήριο επέζησε. Η γνώση του δεν έφθασε σε όλους μας. Και η Κουμανδαρία, που προσφέρει μια τόσο πλούσια διαδρομή μέσα στον χρόνο, κινδυνεύει να περιοριστεί στη μνήμη μας σε ένα γλυκό κρασί που σερβίρουμε στο τέλος του φαγητού.

Μήπως μπορούμε να αξιοποιήσουμε ευρωπαϊκά προγράμματα για να αναδείξουμε αυτή την ιστορία; Υπάρχουν χρηματοδοτικά εργαλεία για τον πολιτισμό και την πολιτιστική κληρονομιά. Τα έργα ευρωπαϊκής συνεργασίας του προγράμματος «Δημιουργική Ευρώπη», για παράδειγμα, στηρίζουν συνεργασίες πολιτιστικών οργανισμών διαφορετικών χωρών. Μια οργανωμένη πρόταση, με κατάλληλους εταίρους και σύμφωνα με τους όρους της σχετικής πρόσκλησης, θα μπορούσε να διερευνήσει αυτή τη δυνατότητα. 

Το αντικείμενο υπάρχει: να συγκεντρώσουμε τις αναφορές στην Κύπρο που βρίσκονται διάσπαρτες σε ποιήματα, χρονικά, περιηγητικά κείμενα και εμπορικές καταγραφές. Με συνεργασίες αρχείων, πανεπιστημίων και πολιτιστικών φορέων, να τις μελετήσουμε, να τις μεταφράσουμε και να τις παρουσιάσουμε μέσα από ψηφιακές εκθέσεις, εκπαιδευτικό υλικό και αφηγήσεις προσιτές στο κοινό. Να μετατρέψουμε τις μεμονωμένες ανακαλύψεις σε ένα σώμα γνώσης για την παρουσία της Κύπρου στον κόσμο.

Η «Μάχη των Κρασιών» προσφέρει μια θαυμάσια αφετηρία. Έχει χιούμορ, ανταγωνισμό, έναν παπά με πετραχήλι και ένα κυπριακό κρασί που αποκτά παπικό αξίωμα. Έχει όμως και κάτι βαθύτερο: την υπενθύμιση ότι η ιστορία του τόπου μας ήταν ήδη υλικό λογοτεχνίας όταν ο σημερινός μας κόσμος δεν υπήρχε ακόμη.

Στη μεσαιωνική Eurovision, η Κύπρος έλαμπε σαν αστέρι. Οκτώ αιώνες αργότερα, ανοίγουμε μια παλιά σελίδα και το βρίσκουμε ακόμη εκεί.

Η Κύπρος δεν απουσίαζε από εκείνους τους αιώνες. Εμείς συχνά απουσιάζουμε από τη γνώση τους.

Πηγές: Henri d’Andeli, La Bataille des Vins / Alexandre Héron (επιμ.), Œuvres de Henri d’Andeli, Παρίσι, A. Claudin, 1881, σ. 23–30 / La Revue du vin de France / Τμήμα Γεωργίας, έκδοση για την Κουμανδαρία / Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Δημιουργική Ευρώπη».

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που αναζητεί στα τεκμήρια του παρελθόντος τις διαδρομές της Κύπρου στον κόσμο ακόμη κι όταν αυτές κρύβονται στους στίχους ενός γαλλικού ποιήματος οκτώ αιώνων.