Μέσα σε μία-δύο γενιές δεν άλλαξε η ηλικία των παιδιών. Άλλαξε ολόκληρη η έννοια της παιδικής ηλικίας. Στην Κύπρο που θυμόμαστε, ένα δεκατετράχρονο μπορούσε να κρατά σπίτι και μικρότερα αδέλφια. Στην Κύπρο του 2026, το ίδιο δεκατετράχρονο είναι το ίδιο παιδί που η Πολιτεία θεωρεί ότι χρειάζεται προστασία.

Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*

Πριν από μία ή δύο γενιές, αν μια μάνα στην Κύπρο έπρεπε να φύγει από το σπίτι, μπορούσε να πει στη δεκατετράχρονη κόρη της: «Πρόσεχε τα μωρά ώσπου να έρθω». Και τα «μωρά» μπορεί να μην ήταν ένα. Μπορεί να ήταν δύο και τρία μικρότερα αδέλφια. Το δεκατετράχρονο δεν ήταν επισήμως ενήλικο, αλλά στην καθημερινότητα είχε ήδη πάρει μια μικρή προκαταβολή από την ενηλικίωση.

Δεν χρειάζεται να πάμε στον Μεσαίωνα. Ούτε καν στον προπερασμένο αιώνα. Στην Κύπρο των γονιών και των παππούδων μας, παιδιά βοηθούσαν στα χωράφια, στα ζώα, στο μαγαζί, στο σπίτι. Μεγαλύτερα αδέλφια πρόσεχαν μικρότερα. Η ευθύνη δεν περίμενε τα δεκαοκτώ για να χτυπήσει την πόρτα.

Σήμερα δοκιμάστε να μεταφέρετε ακριβώς την ίδια εικόνα στο 2026. Φεύγουν οι γονείς και αφήνουν ένα δεκατετράχρονο υπεύθυνο για δύο πολύ μικρότερα παιδιά για πολλές ώρες. Αν συμβεί κάτι και κληθούν οι αρμόδιες υπηρεσίες, το ερώτημα δεν θα είναι πλέον απλώς «ήταν καλό παιδί η μεγάλη;». Θα εξεταστεί εάν τα παιδιά είχαν την κατάλληλη φροντίδα και προστασία και εάν οι γονείς ανταποκρίθηκαν στις υποχρεώσεις τους. Η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία ορίζει σήμερα ως παιδί κάθε άνθρωπο κάτω των δεκαοκτώ ετών και οι Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας έχουν θεσμικό ρόλο στην προστασία παιδιών όταν οι γονείς δεν μπορούν να ασκήσουν τις γονικές τους υποχρεώσεις.

Εδώ βρίσκεται το παράδοξο. Το δεκατετράχρονο που κάποτε ήταν ο άνθρωπος στον οποίο εμπιστευόμασταν τα παιδιά, σήμερα είναι το ίδιο ένα από τα παιδιά που οφείλουμε να προστατεύσουμε.

Δεν σημαίνει ότι οι σημερινοί δεκατετράχρονοι είναι λιγότερο ώριμοι. Ούτε ότι οι παλιοί γονείς ήταν αδιάφοροι. Θα ήταν πολύ εύκολο να καταλήξουμε στο γνωστό «εμείς στην ηλικία σας…». Η ιστορία όμως είναι πιο ενδιαφέρουσα από τη γκρίνια κάθε γενιάς για την επόμενη.

Αυτό που μετακινήθηκε είναι το σύνορο της παιδικής ηλικίας.

Η παλιά οικογένεια, ιδιαίτερα όταν ήταν πολύτεκνη και όταν η καθημερινότητα απαιτούσε πολλά χέρια, μοίραζε την ευθύνη πολύ νωρίτερα. Η ανάγκη έκανε το μεγαλύτερο παιδί βοηθό της μάνας, του πατέρα και του σπιτιού. Η σύγχρονη κοινωνία έκανε κάτι διαφορετικό: επέκτεινε τον προστατευμένο χρόνο της παιδικής ηλικίας.

Και το έκανε θεσμικά. Σήμερα οι Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας δεν περιορίζονται στην ακραία περίπτωση της εγκατάλειψης. Διατηρούν προγράμματα πρόληψης και στήριξης οικογενειών με ανήλικα, με στόχο τη δημιουργία συνθηκών που επιτρέπουν την ομαλή ανάπτυξη των παιδιών.  Ακόμη πιο χαρακτηριστικά, η Κυπριακή Δημοκρατία προβλέπει «ημιανεξάρτητη διαβίωση» για ανηλίκους υπό φροντίδα από την ηλικία των 16 ετών και άνω, και μάλιστα με υποστήριξη ανάλογη με τις ανάγκες τους.

Δείτε λοιπόν πόσο μεγάλη είναι η ιστορική απόσταση, ενώ το ημερολόγιο δεν δείχνει αιώνες.

Κάποτε στα δεκατέσσερα μπορούσες να έχεις την ευθύνη ενός μικρότερου παιδιού. Σήμερα, ακόμη και στα δεκαέξι, όταν η Πολιτεία οργανώνει μια μορφή ανεξάρτητης διαβίωσης για ανήλικο υπό τη φροντίδα της, τη χαρακτηρίζει ημιανεξάρτητη και την περιβάλλει με υποστήριξη.

Δεν χρειάζεται να αποφασίσουμε ποια εποχή είχε δίκιο. Η προηγούμενη έδινε στα παιδιά περισσότερη ευθύνη, πολλές φορές επειδή απλώς δεν υπήρχε άλλη επιλογή. Η σημερινή τους δίνει περισσότερη προστασία, επειδή πλέον θεωρούμε ότι η παιδική ηλικία έχει δικαιώματα που δεν πρέπει να θυσιάζονται στην ανάγκη των ενηλίκων.

Ίσως λοιπόν να θυμόμαστε λάθος όταν λέμε ότι «τα παιδιά τότε μεγάλωναν γρηγορότερα».

Δεν μεγάλωναν γρηγορότερα.

Απλώς η ζωή τα άφηνε να είναι παιδιά για λιγότερο.

Πηγές: Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας, Προστασία και Ευημερία Παιδιών / Περί Παιδίων Νόμος, Κεφ. 352 / Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας, Προληπτικές Υπηρεσίες προς την Οικογένεια / Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας, Ημιανεξάρτητη Διαβίωση

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που συνδέει τις σημερινές εξελίξεις με τις ιστορίες και τα τεκμήρια του παρελθόντος.