Η Κύπρος διαθέτει μία από τις αρχαιότερες τεκμηριωμένες σχέσεις ανθρώπου και γάτας στον κόσμο. Διαθέτει επίσης εκατοντάδες χιλιάδες αδέσποτες γάτες, περίπου 2.200 κρατικές στειρώσεις τον χρόνο και ούτε μία αξιόπιστη απογραφή. Από τον νεολιθικό τάφο του Σιλλουρόκαμπου μέχρι το μικροτσίπ που ακόμη συζητούμε, περάσαμε 95 αιώνες προόδου.

Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*

Αν οι γάτες της Κύπρου είχαν εκλογικό βιβλιάριο, πιθανότατα θα μπορούσαν να κυβερνήσουν μόνες τους. Με βάση τη συντηρητικότερη εκτίμηση, ο αριθμός τους πλησιάζει το ένα εκατομμύριο, περίπου όσος και ο ανθρώπινος πληθυσμός του νησιού. Άλλες πρόσφατες εκτιμήσεις ανεβάζουν τις αδέσποτες ακόμη και πάνω από τα δύο εκατομμύρια. Η αλήθεια είναι ότι κανείς δεν γνωρίζει. Και ίσως αυτό να είναι το πρώτο πρόβλημα. Στην Κύπρο του ψηφιακού πολίτη, των εφαρμογών και των ηλεκτρονικών μητρώων, εξακολουθούμε να μετρούμε τις γάτες περίπου όπως μετρούσαμε κάποτε τις ελιές στο χωράφι. Με το μάτι.

Η 4η Οκτωβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων και το φετινό μήνυμα είναι «See the World Through Their Eyes», να δούμε δηλαδή τον κόσμο μέσα από τα δικά τους μάτια. Αν επιχειρούσαμε να δούμε την Κύπρο μέσα από τα μάτια μιας αδέσποτης γάτας, θα βλέπαμε ένα νησί που τη φωτογραφίζει, τη διαφημίζει, τη βάζει σε τουριστικά φυλλάδια και τη θεωρεί περίπου εθνικό αξεσουάρ. Θα βλέπαμε όμως και κάδους, αυτοκίνητα, αρρώστιες, ανεξέλεγκτες γεννήσεις και εθελοντές που καλούνται να καλύψουν με τις τσέπες και τον χρόνο τους όσα δεν κατάφερε να οργανώσει το κράτος.

Η σχέση μας με τη γάτα δεν άρχισε χθες. Το 2001, στον νεολιθικό οικισμό του Σιλλουρόκαμπου, κοντά στην Παρεκκλησιά, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν έναν τάφο ηλικίας περίπου 9.500 ετών. Δίπλα στον ανθρώπινο σκελετό, σε απόσταση μόλις σαράντα εκατοστών, βρισκόταν προσεκτικά τοποθετημένος ο σκελετός μιας νεαρής γάτας, περίπου οκτώ μηνών. Τα δύο σώματα είχαν παρόμοιο προσανατολισμό. Η γάτα ήταν ολόκληρη, χωρίς ίχνη σφαγής ή τεμαχισμού, ενώ στον τάφο υπήρχαν λίθινα εργαλεία, πελέκεις, ώχρα, γυαλισμένες πέτρες και ένα μικρό σύνολο από θαλάσσια κοχύλια.

Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε το 2004 στο επιστημονικό περιοδικό Science με τον προσεκτικό τίτλο «Early Taming of the Cat in Cyprus». Όχι πλήρης εξημέρωση, αλλά πρώιμη εξοικείωση. Οι ερευνητές δεν ισχυρίστηκαν ότι η Κύπρος εφηύρε την οικόσιτη γάτα. Τεκμηρίωσαν όμως κάτι εξίσου εντυπωσιακό: ότι πριν από 9.500 χρόνια ένας άνθρωπος θεώρησε μία γάτα αρκετά σημαντική ώστε να την τοποθετήσει δίπλα του στον θάνατο.

Υπάρχει ακόμη μία λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία ισχυρότερη. Στη νεολιθική Κύπρο δεν υπήρχε αυτόχθονο είδος γάτας. Το ζώο ή οι πρόγονοί του έπρεπε να είχαν μεταφερθεί στο νησί με πλοιάριο από την απέναντι ακτή. Κάποιος, χιλιάδες χρόνια πριν από τα σύγχρονα κλουβιά μεταφοράς, αποφάσισε ότι η γάτα άξιζε μια θέση στο σκάφος. Πιθανότατα επειδή προστάτευε τα αποθέματα τροφίμων από τα τρωκτικά. Ίσως επειδή είχε ήδη δημιουργηθεί συναισθηματικός δεσμός. Στον Σιλλουρόκαμπο φαίνεται πως η γάτα δεν ήταν απλώς χρήσιμη. Είχε γίνει σύντροφος.

Η ανακάλυψη προηγήθηκε κατά περίπου τέσσερις χιλιάδες χρόνια από τις γνωστές αιγυπτιακές απεικονίσεις οικόσιτων γάτων. Οι Αιγύπτιοι μπορεί να τις έκαναν θεές, αλλά κάποιος στην Κύπρο τις είχε ήδη βάλει δίπλα του στον τάφο. Επειδή, όμως, είμαστε Κύπρος και καμία ιστορία δεν μένει μόνο στην αρχαιολογία, αργότερα προσθέσαμε και τον θρύλο.

Σύμφωνα με την παράδοση, τον 4ο αιώνα η Αγία Ελένη ή, σε άλλη εκδοχή, ο Μέγας Κωνσταντίνος μέσω του διοικητή Καλοκαίρου, έφερε χιλιάδες γάτες στην περιοχή του Ακρωτηρίου για να αντιμετωπίσουν τα φίδια που είχαν πολλαπλασιαστεί έπειτα από μεγάλη ξηρασία. Από αυτή την παράδοση γεννήθηκε η ιστορία του Αγίου Νικολάου των Γάτων και του Κάβο Γάτα. Ιστορικό γεγονός ή θρύλος, η αφήγηση αποκαλύπτει κάτι σταθερό. Σε κάθε εποχή η Κύπρος θυμόταν τη γάτα όταν τη χρειαζόταν.

Σήμερα δεν χρειαζόμαστε γάτες για να πολεμήσουν τα φίδια. Χρειαζόμαστε σχέδιο για να μην πολεμούν μεταξύ τους για λίγο φαγητό έξω από έναν κάδο. Το Παγκύπριο Σχέδιο Στειρώσεων Αδέσποτων Γάτων για το 2026 τέθηκε σε εφαρμογή με τη συμμετοχή Τοπικών Αρχών, φιλοζωικών οργανώσεων και εγγεγραμμένων κτηνιάτρων. Το σχετικό κονδύλι αυξήθηκε από τις 100.000 στις 300.000 ευρώ. Πρόκειται ασφαλώς για βελτίωση. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα ανακοινώνονται, αλλά πόσες γάτες τελικά στειρώνονται, σε ποιες περιοχές και με ποιον μακροπρόθεσμο στόχο.

Μέσω του παγκύπριου προγράμματος πραγματοποιούνται περίπου 2.200 στειρώσεις τον χρόνο. Ακόμη και αν δεχθούμε τη χαμηλότερη εκτίμηση του ενός εκατομμυρίου γάτων, το πρόγραμμα καλύπτει περίπου το 0,22% του εκτιμώμενου πληθυσμού ετησίως. Δηλαδή περίπου μία στις 455 γάτες. Μέχρι να στειρωθεί η μία, οι υπόλοιπες 454 δεν θα περιμένουν υπομονετικά να ολοκληρωθεί η διαδικασία των προσφορών, των αιτήσεων και των εγκρίσεων.

Υπάρχει και δεύτερο παράδοξο. Οι γάτες που στειρώνονται επιστρέφουν στο περιβάλλον τους χωρίς ηλεκτρονική σήμανση. Έτσι, το κράτος χρηματοδοτεί μια πράξη, αλλά δεν διαθέτει πάντοτε τον τρόπο να γνωρίζει με ακρίβεια ποιο ζώο στειρώθηκε, πού αφέθηκε και αν καταμετρήθηκε ξανά. Τον Ιούνιο του 2026 εξετάστηκε πρόταση για υποχρεωτική τοποθέτηση μικροτσίπ στις στειρωμένες αδέσποτες γάτες και για τη δημιουργία ψηφιακής πλατφόρμας διαχείρισης. Η πρόταση έτυχε θετικής υποδοχής. Προς το παρόν, όμως, η Κύπρος διαθέτει περισσότερους θρύλους για τις γάτες της παρά αξιόπιστα δεδομένα.

Το ζήτημα δεν λύνεται με μία επετειακή ανακοίνωση κάθε 4η Οκτωβρίου ούτε με το να αφήνουμε λίγη ξηρά τροφή έξω από την πόρτα μας και να αισθανόμαστε ότι εκπληρώσαμε το καθήκον μας. Χρειάζεται ενιαία απογραφή, σταθερή και πολυετής χρηματοδότηση, μαζικές στειρώσεις με προτεραιότητα στα θηλυκά ζώα, ηλεκτρονική σήμανση, γεωγραφική καταγραφή των αποικιών και επίσημη αναγνώριση των εθελοντών που σήμερα λειτουργούν ως άτυπη κοινωνική υπηρεσία.

Πριν από 9.500 χρόνια, ένας κάτοικος αυτού του νησιού έβαλε μια γάτα δίπλα του στον τάφο. Το 2026, το κράτος εξακολουθεί να μην μπορεί να πει με βεβαιότητα πόσες γάτες ζουν δίπλα μας. Αυτή είναι η απόσταση ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και στην πολιτική ευθύνη. Και δεν μετριέται σε αιώνες. Μετριέται σε ζώα που γεννιούνται, υποφέρουν και πεθαίνουν όσο εμείς ακόμη συνεδριάζουμε για το ποιος θα τα καταγράψει.

Η αρχαιότερη σχέση μας με τη γάτα δεν χρειάζεται άλλον θρύλο. Χρειάζεται αριθμό, σχέδιο, στειρώσεις και κράτος.

Πηγές: J.-D. Vigne κ.ά., Science, «Early Taming of the Cat in Cyprus», 2004 / Κτηνιατρικές Υπηρεσίες, Παγκύπριο Σχέδιο Στειρώσεων Αδέσποτων Γάτων 2026 / Γραφείο Επιτρόπου Περιβάλλοντος και Ευημερίας των Ζώων / Naturewatch Foundation, World Animal Day 2026 / Visit Cyprus, Μονή Αγίου Νικολάου των Γάτων / Associated Press / Cyprus Mail.

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης που συνδέει τις σημερινές εξελίξεις με τις ιστορίες και τα τεκμήρια του παρελθόντος.