Ο μητροπολίτης Κιτίου Άνθιμος φωτογραφήθηκε με μπερέ, υπηρέτησε στον Ελληνικό Στρατό ως λοχαγός και αρνήθηκε ότι ήθελε να διαδεχθεί τον Μακάριο, ώσπου βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της προσπάθειας να τον απομακρύνει από την Προεδρία.

Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*

Βλέπεις τη φωτογραφία και για μια στιγμή αναρωτιέσαι αν ο άνθρωπος με τον μπερέ είναι στρατιωτικός ή παπάς. Είναι και τα δύο. Ο Άνθιμος Μαχαιριώτης υπηρέτησε στον Ελληνικό Στρατό ως στρατιωτικός ιερέας με βαθμό λοχαγού και αργότερα έγινε μητροπολίτης Κιτίου. Το «κομάντο» του τίτλου είναι το λογοπαίγνιο που γεννά η φωτογραφία, αφού δεν υπάρχει τεκμήριο ότι υπηρέτησε σε μονάδα καταδρομών. Η πραγματική του ιστορία, πάντως, δεν χρειάζεται βοήθεια από τον τίτλο για να γίνει συναρπαστική.

Γεννήθηκε το 1905 στον Λαζανιά, μπήκε παιδί στη Μονή Μαχαιρά και σπούδασε θεολογία στην Αθήνα. Έμεινε στην Ελλάδα τα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Σε παλιά συνέντευξή του αφηγείται ότι, προσπαθώντας να ξεφύγει από γερμανικό μπλόκο, κρύφτηκε μέσα σε τάφο. Όταν βγήκε με τα ράσα, ένας άνθρωπος τον είδε και το έβαλε στα πόδια. Ο Άνθιμος είχε γλιτώσει από τους Γερμανούς, αλλά ο περαστικός μάλλον πίστεψε ότι είχε δει κάτι χειρότερο. Μετά την απελευθέρωση υπηρέτησε ως στρατιωτικός ιερέας την περίοδο του ελληνικού Εμφυλίου.

Το 1951 επέστρεψε στην Κύπρο ως μητροπολίτης Κιτίου, με την υποστήριξη του παλιού συμφοιτητή του Μακαρίου, που είχε στο μεταξύ γίνει αρχιεπίσκοπος. Στον αγώνα κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας συνεργάστηκαν στενά. Όταν οι Βρετανοί εξόρισαν τον Μακάριο το 1956, ο Άνθιμος ανέλαβε τα εκκλησιαστικά και εθνικά του καθήκοντα στο νησί και αργότερα τέθηκε ο ίδιος υπό περιορισμό. Τότε οι δύο ιεράρχες βρίσκονταν στην ίδια πλευρά.

 

Στη συνέντευξη που συνοδεύει τη φωτογραφία, ο δημοσιογράφος τον ρωτά κάτι που σήμερα διαβάζεται σαν προειδοποίηση από το μέλλον. Σκοπεύει άραγε να αναμειχθεί ενεργά στην πολιτική και να διαδεχθεί τον Μακάριο ως πολιτικός ηγέτης των Ελλήνων της Κύπρου; Ο Άνθιμος απορρίπτει κατηγορηματικά τη σκέψη. Επιμένει όμως ότι, ως μητροπολίτης και μέλος της Εθναρχούσας Εκκλησίας, έχει καθήκον να μιλά για το Κυπριακό. Έχει επίσης το θάρρος να πει πως η Ανεξαρτησία δεν εκπλήρωσε τον στόχο της Ένωσης, παρότι ο ίδιος είχε συμβουλεύσει τον Μακάριο να υπογράψει τις συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου όταν έκρινε ότι ο αγώνας είχε φτάσει σε αδιέξοδο.

Ύστερα ήρθε το μεγάλο θέμα. Στις 2 Μαρτίου 1972, ο Άνθιμος και οι μητροπολίτες Πάφου Γεννάδιος και Κυρηνείας Κυπριανός ζήτησαν από τον Μακάριο να παραιτηθεί από την Προεδρία της Δημοκρατίας. Υποστήριξαν ότι ένας αρχιεπίσκοπος δεν έπρεπε να κατέχει συγχρόνως και πολιτική εξουσία. Η διαφωνία δεν έμεινε σε επιστολές και κηρύγματα. Στις 7 Μαρτίου 1973 οι τρεις προχώρησαν σε απόφαση καθαίρεσης του Μακαρίου. Ο Μακάριος δεν την αποδέχθηκε και συγκάλεσε Μείζονα και Υπερτελή Σύνοδο, η οποία στις 14 Ιουλίου 1973 καθαίρεσε τους τρεις μητροπολίτες. Η εκκλησιαστική σύγκρουση είχε πλέον γίνει μέρος της βαθιάς πολιτικής κρίσης που συγκλόνιζε την Κύπρο.

Εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Ο Άνθιμος δεν δήλωσε ότι ήθελε να γίνει ο ίδιος Πρόεδρος και δεν έχουμε λόγο να του αποδώσουμε τέτοιο σχέδιο. Εκείνο που επιδίωξε το 1972 και το 1973 ήταν να πάψει ο Μακάριος να είναι Πρόεδρος. Ο παλιός συνεργάτης του, που κάποτε είχε στηρίξει την ανάδειξή του στον θρόνο του Κιτίου, βρέθηκε τώρα αντιμέτωπός του στο ερώτημα ποιος μπορούσε να ασκεί εξουσία στην Κύπρο.

Ο Άνθιμος πέθανε το 1976. Το 1982 νέα εκκλησιαστική Σύνοδος τον συγχώρεσε μετά θάνατον. Μένει όμως εκείνη η φωτογραφία με τον μπερέ και, δίπλα της, η παλιά ερώτηση του δημοσιογράφου. Αν ήθελε να διαδεχθεί τον Μακάριο, είχε απαντήσει όχι. Αν ήθελε να αποφασίσει μέχρι πού έφτανε η εξουσία του, η Ιστορία έδωσε μια πολύ διαφορετική απάντηση.

Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης, συνδέοντας τις σημερινές συζητήσεις της Κύπρου με όσα διασώζουν ο ιστορικός Τύπος και τα αρχεία.

Πηγές: Περιοδικό «Ο Κόσμος Σήμερα», τχ. 38, 26.2.1970, Κυπριακή Βιβλιοθήκη / Κωστής Κοκκινόφτας, Κληρικοί Ταμασού / Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, «Άνθιμος Μαχαιριώτης».

*Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, Παλαιολόγιο. Ο Κύπριος ιστοριοδίφης που βλέπει σε μια φωτογραφία με στρατιωτικό μπερέ όχι απλώς έναν παπά με βαθμό λοχαγού, αλλά έναν άνθρωπο που κρύφτηκε σε τάφο για να γλιτώσει από τους Γερμανούς, στάθηκε δίπλα στον Μακάριο και χρόνια αργότερα θέλησε να αποφασίσει αν ο Αρχιεπίσκοπος μπορούσε να παραμείνει Πρόεδρος της Κύπρου.