Λίγες λέξεις αρκούν για να ανοίξει μια ολόκληρη εποχή. Για μια γενιά Ελλήνων και Κυπρίων δεν χρειάζεται ούτε τίτλος ούτε όνομα. Κάπου μέσα στη μνήμη ακούγεται αμέσως εκείνη η φωνή: βαθιά, δωρική, σχεδόν αρχέγονη. Η φωνή του Νίκου Ξυλούρη.
Το «Ήτανε μια φορά» γεννήθηκε για την τηλεοπτική μεταφορά των «Εμπόρων των Εθνών» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η σειρά άρχισε να προβάλλεται από το ΕΙΡΤ στις 3 Οκτωβρίου 1973. Μουσική Σταύρος Ξαρχάκος, στίχοι Κώστας Φέρρης, φωνή Νίκος Ξυλούρης.
Παπαδιαμάντης στο χαρτί. Ξαρχάκος στην παρτιτούρα. Φέρρης στον στίχο. Ξυλούρης στη φωνή.
Και πίσω τους η Ελλάδα του 1973.
Η δικτατορία βρίσκεται ακόμη στην εξουσία και σε λίγες εβδομάδες θα έρθει το Πολυτεχνείο. Ο Ξυλούρης έχει πάψει να είναι απλώς ένας σπουδαίος Κρητικός τραγουδιστής. Η φωνή του έχει αποκτήσει δημόσιο συμβολισμό και το καθεστώς παρεμβαίνει: αφαιρεί τη φωνή του από τους τίτλους και αφήνει μόνο την ορχηστρική μουσική. Αργότερα επανέρχεται.
Η μουσική επιτρεπόταν. Η φωνή όχι.
Σαν να μπορούσε ένα καθεστώς να χωρίσει με διοικητική απόφαση τις νότες από εκείνον που τις κάνει να σημαίνουν κάτι.
Μόνο που η ιστορία έχει ένα εκπληκτικό κυπριακό παράρτημα.
Οι «Έμποροι των Εθνών» προβλήθηκαν και στην Κύπρο από το ΡΙΚ, ήδη από τα τέλη του 1973.
Σταθείτε στη χρονολογία.
1973.
Η Κύπρος που κάθεται τότε μπροστά στην ασπρόμαυρη τηλεόραση είναι ακόμη ολόκληρη. Η Αμμόχωστος ζει. Η Κερύνεια ζει. Άνθρωποι πηγαίνουν στις δουλειές, στα σχολεία, στα ξενοδοχεία και στα σπίτια τους. Κάπου σε ένα σαλόνι της Λευκωσίας, της Αμμοχώστου ή της Κερύνειας, μια οικογένεια παρακολουθεί μια σειρά που λέγεται «Οι Έμποροι των Εθνών».
Κανείς δεν γνωρίζει ότι σε λίγους μήνες η ίδια η Κύπρος θα βρεθεί στη δίνη του πραξικοπήματος, της τουρκικής εισβολής, του εκτοπισμού, των αγνοουμένων, των νεκρών και μιας κατοχής που θα καθορίσει τις επόμενες δεκαετίες.
Και ξαφνικά ο τίτλος του Παπαδιαμάντη αποκτά μια ειρωνεία που κανένας σεναριογράφος δεν θα τολμούσε να γράψει:
«Οι Έμποροι των Εθνών».
Γιατί πίσω από τις μεγάλες λέξεις της διεθνούς πολιτικής —συμμαχίες, ισορροπίες, στρατηγικά συμφέροντα, ζώνες επιρροής— υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι. Και το 1974, στην Κύπρο, αυτοί οι άνθρωποι πλήρωσαν τον λογαριασμό.
Ο άνθρωπος που έκλεισε την πόρτα του στην Αμμόχωστο πιστεύοντας ότι θα επιστρέψει.
Η οικογένεια στην Κερύνεια που άφησε το άλμπουμ στο συρτάρι επειδή δεν υπήρχε λόγος να το πάρει.
Οι πρόσφυγες. Οι εγκλωβισμένοι. Οι αγνοούμενοι. Οι νεκροί.
Αυτοί δεν ήταν γεωπολιτική. Ήταν άνθρωποι.
Και πάνω από τα κεφάλια τους οι μεγάλοι λογάριαζαν συσχετισμούς, στρατηγικές και συμφέροντα.
Οι Έμποροι των Εθνών, πανάθεμά τους.
Όχι εκείνοι του Παπαδιαμάντη.
Οι πραγματικοί.
Εκείνοι που, σε κάθε εποχή, μετατρέπουν χώρες σε τετραγωνάκια πάνω σε χάρτες, λαούς σε «παράγοντες», ανθρώπινες ζωές σε «κόστος» και τραγωδίες σε νέα δεδομένα προς διαχείριση.
Κι όμως, μέσα από όλα αυτά επιβίωσε η φωνή που ένα καθεστώς προσπάθησε να κόψει.
Ο Παπαδιαμάντης έδωσε τον τίτλο. Ο Φέρρης τους στίχους. Ο Ξαρχάκος τη μουσική. Ο Ξυλούρης τη φωνή.
Η χούντα προσπάθησε να τη σβήσει.
Η Ιστορία έκανε το αντίθετο.
Πενήντα και πλέον χρόνια μετά, δεν θυμόμαστε ποιος λογοκριτής έδωσε την εντολή.
Θυμόμαστε τον Ξυλούρη.
Και στην Κύπρο το «Ήτανε μια φορά, μάτια μου…» δεν ακούγεται πια μόνο σαν τραγούδι. Γιατί εδώ το «ήτανε μια φορά» έχει διευθύνσεις. Έχει σπίτια. Έχει χωριά. Έχει φωτογραφίες και κλειδιά.
Έχει Αμμόχωστο.
Έχει Κερύνεια.
Ήτανε μια φορά, λοιπόν, μια Κύπρος ολόκληρη.
Και οι «Έμποροι των Εθνών» έπαιζαν στην τηλεόραση.
Ώσπου οι πραγματικοί άρχισαν να παίζουν με την Κύπρο.
Κι αν επιτρέπεται, μισό αιώνα μετά, να δανειστούμε και να κυπροποιήσουμε εκείνη την κραυγή της Βούλας Πατουλίδου:
Για την Κύπρο, ρε γαμώτο!
Πηγές: Αρχείο ΕΡΤ – Νίκος Ξυλούρης και «Οι Έμποροι των Εθνών» / Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Οι Έμποροι των Εθνών / retroDB – Οι Έμποροι των Εθνών / αρχειακές αναφορές για την τηλεοπτική λογοκρισία του τραγουδιού.
* Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, Παλαιολόγιο: ο Κύπριος ιστοριοδίφης που μπορεί να ακούσει μέσα σε τέσσερις λέξεις, «Ήτανε μια φορά, μάτια μου», όχι μόνο τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη και μια τηλεοπτική σειρά του 1973, αλλά μια ολόκληρη Κύπρο που τότε ήταν ακόμη ολόκληρη — με την Αμμόχωστο και την Κερύνεια ζωντανές, πριν οι «Έμποροι των Εθνών» πάψουν να είναι μόνο τίτλος του Παπαδιαμάντη και γίνουν, πανάθεμά τους, κομμάτι της δικής μας Ιστορίας.
