Στις 7 Μαΐου 1933, η κυπριακή εφημερίδα «Πρωινή» αφιέρωνε σχεδόν ολόκληρη στήλη στον Τζορτζ Μπέρναρντ Σω και στην περίφημη σχέση αγάπης και… προσβολής που διατηρούσε με την Αμερική. Ο τίτλος τα έλεγε σχεδόν όλα: «ΜΠΕΡΝΑΡ ΣΩ - Ο ΘΕΡΣΙΤΗΣ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ». Ενενήντα τρία χρόνια αργότερα, το κείμενο μοιάζει παράξενα οικείο: ένας διάσημος διανοούμενος καταλαβαίνει ότι όσο περισσότερο προκαλεί, τόσο περισσότερο συζητείται.

Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*

Υπάρχουν εφημερίδες που καταγράφουν την Ιστορία και υπάρχουν μερικές παλιές σελίδες που, όταν τις ξαναδιαβάζεις, σου θυμίζουν ότι ορισμένα πράγματα που θεωρούμε εφευρέσεις της εποχής των social media υπήρχαν πολύ πριν από αυτά.

Στις 7 Μαΐου 1933, η παγκύπρια καθημερινή εφημερίδα «Πρωινή» δημοσίευσε ένα απολαυστικό κείμενο του Π. Ταλαδώρου για τον Τζορτζ Μπέρναρντ Σω. Τον Ιρλανδό θεατρικό συγγραφέα, σατιρικό, πολιτικό σχολιαστή και ήδη από το 1925 νομπελίστα Λογοτεχνίας.

Ο τίτλος ήταν αριστουργηματικός:

«ΜΠΕΡΝΑΡ ΣΩ - Ο ΘΕΡΣΙΤΗΣ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ»

Και ακριβώς από κάτω, η εφημερίδα συμπύκνωνε ολόκληρο το παράδοξο:

«Ο εγγλέζος παραδοξολόγος για τη χώρα των παραδόξων - Όλοι οι Αμερικάνοι είναι κουφοί και τυφλοί».

Γιατί «Θερσίτης»;

Ο Θερσίτης της Ιλιάδας ήταν ο άνθρωπος της προσβολής, της αθυροστομίας και της δημόσιας πρόκλησης. Εκείνος που μιλούσε εκεί όπου οι άλλοι σιωπούσαν και επιτίθετο ακόμη και στους ισχυρούς. Με μία μόνο λέξη, λοιπόν, ο Κύπριος αρθρογράφος του 1933 παρουσίαζε τον Σω ως τον κατ’ εξοχήν προβοκάτορα απέναντι στην Αμερική.

Και ο Σω το είχε κερδίσει επάξια.

Για χρόνια απέφευγε να επισκεφθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες. Είχε χτίσει μάλιστα γύρω από αυτή την άρνηση μια ολόκληρη δημόσια περσόνα. Λίγους μήνες πριν από το δημοσίευμα της «Πρωινής», έλεγε χαριτολογώντας ότι ίσως πατούσε στην αμερικανική ακτή για πέντε λεπτά, ώστε τα εκατομμύρια των Αμερικανών να τρέξουν να προσκυνήσουν το αποτύπωμα του ποδιού του.

Τελικά πήγε.

Τον Μάρτιο του 1933, σε ηλικία 76 ετών, έφθασε στο Σαν Φρανσίσκο, στην πρώτη πραγματική επίσκεψή του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Από την πρώτη στιγμή έκανε αυτό που ήξερε καλύτερα: προκάλεσε. Δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι γνώριζε περισσότερα για την Αμερική από όσα γνώριζαν οι ίδιοι οι κάτοικοί της και άρχισε αμέσως να σατιρίζει την πολιτική και κοινωνική της ζωή. 

Η «Πρωινή» είχε αντιληφθεί το παιχνίδι.

Παραθέτει μια από τις διασημότερες ατάκες του:

«Εγώ ιδιαιτέρως επρόσεξα πολύ να μην είπω ποτέ μιαν λέξιν ευγενικήν περί των Ηνωμένων Πολιτειών. Τους ειρωνεύτηκα σαν ένα βασίλειο χωρικών. Είπα πως επί 100 Αμερικανών οι 99 είναι φύσει ηλίθιοι. Και γι’ αυτό το λόγο με λατρεύουν.»

Δεν πρόκειται απλώς για μια περίεργη φράση που διασώθηκε σε μια κυπριακή εφημερίδα. Η ίδια ουσιαστικά δήλωση δημοσιευόταν εκείνες τις εβδομάδες και στον αμερικανικό Τύπο. Το TIME της 3ης Απριλίου 1933 κατέγραφε τον Σω να λέει ότι είχε φροντίσει να μη λέει ποτέ καλό λόγο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ότι χαρακτήριζε τους κατοίκους τους «nation of villagers» και τον «100% American» ως «99% idiot» - και παρ’ όλα αυτά, σημείωνε ο ίδιος, τον λάτρευαν. 

Με σημερινούς όρους, ο Μπέρναρντ Σω είχε καταλάβει τον αλγόριθμο περίπου ενενήντα χρόνια πριν αποκτήσουμε αλγόριθμο.

Η πρόκληση φέρνει αντίδραση.

Η αντίδραση φέρνει δημοσιότητα.

Η δημοσιότητα δημιουργεί μεγαλύτερη πρόκληση.

Και ο Σω ήταν εξαιρετικός σε αυτό.

Το εντυπωσιακό είναι ότι η «Πρωινή» δεν παρουσιάζει απλώς έναν εκκεντρικό συγγραφέα. Ο αρθρογράφος αντιλαμβάνεται τον μηχανισμό. Παρατηρεί ουσιαστικά ότι οι Αμερικανοί ενοχλούνται από τον Σω, αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούν να σταματήσουν να τον διαβάζουν.

Και πράγματι, ο αμερικανικός Τύπος γνώριζε πολύ καλά τι έκανε. Το TIME έγραφε τότε ότι οι Αμερικανοί εκδότες αναγνώριζαν τις προσβολές του για αυτό που ήταν: εξαιρετικό δόλωμα δημοσιότητας. Αλλά ακριβώς επειδή δημιουργούσαν τόσο καλό δημοσιογραφικό υλικό, κανείς δεν μπορούσε να αντισταθεί. 

Ο άνθρωπος που δήλωνε ότι δεν ήθελε την Αμερική είχε γίνει ένα από τα αγαπημένα θεάματά της.

Κατά την περιοδεία του φιλοξενήθηκε μάλιστα στο Σαν Σιμεόν από τον πανίσχυρο μεγιστάνα του Τύπου Ουίλιαμ Ράντολφ Χερστ. Ο Χερστ είχε οικοδομήσει μια πρωτοφανή αυτοκρατορία μέσων ενημέρωσης και ο Σω ήταν ήδη ένας από τους διάσημους συγγραφείς που εμφανίζονταν στις εκδόσεις του. 

Στη Νέα Υόρκη ήρθε η κορύφωση.

Στις 11 Απριλίου 1933 μίλησε στο Metropolitan Opera House με θέμα «The Political Madhouse in America and Nearer Home» - «Το πολιτικό φρενοκομείο στην Αμερική και πιο κοντά στο σπίτι». Η διάλεξη εκδόθηκε την ίδια χρονιά σε βιβλίο. Και ο ίδιος ο Σω, όταν το κείμενο κυκλοφόρησε στη Βρετανία, χρειάστηκε να εξηγήσει ότι δεν θεωρούσε τις αμερικανικές ανοησίες αποκλειστικά αμερικανικό προνόμιο.

Εδώ βρίσκεται ίσως και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας.

Ο Σω δεν ήταν απλώς αντιαμερικανός. Ήταν Σω.

Χτυπούσε εκεί όπου υπήρχε βεβαιότητα, αυταρέσκεια, εξουσία και -κυρίως- κοινό. Καταλάβαινε ότι η υπερβολή μπορεί να μεταφέρει μια ιδέα πολύ μακρύτερα από μια ευγενική διάλεξη.

Και το 1933, μια κυπριακή εφημερίδα το έβλεπε από χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.

Σε μια Κύπρο που βρισκόταν ακόμη υπό βρετανική αποικιακή διοίκηση, ο αναγνώστης της «Πρωινής» μπορούσε την Κυριακή 7 Μαΐου να διαβάζει για τον 76χρονο Ιρλανδό που είχε πάει στην Αμερική, έβριζε τους Αμερικανούς και γινόταν ακόμη διασημότερος επειδή τους έβριζε.

Ενενήντα τρία χρόνια μετά, άλλαξαν τα μέσα.

Τότε υπήρχαν εφημερίδες, τηλεγραφήματα και δημόσιες διαλέξεις. Σήμερα υπάρχουν X, Facebook, TikTok, podcasts και εκατομμύρια σχόλια μέσα σε λίγες ώρες.

Ο μηχανισμός όμως δεν άλλαξε και τόσο.

Ο Μπέρναρντ Σω είχε καταλάβει κάτι θεμελιώδες για τη δημόσια επικοινωνία: δεν χρειάζεται να συμφωνούν μαζί σου για να σε κάνουν διάσημο. Αρκεί να μην μπορούν να σε αγνοήσουν.

Και ίσως γι’ αυτό η καλύτερη περιγραφή του δεν γράφτηκε στην Αμερική.

Γράφτηκε στην Κύπρο, τον Μάιο του 1933, σε τέσσερις λέξεις:

«Ο Θερσίτης της Αμερικής».

…Αγαπώ σας! (Θυμίζει κάτι)

Πηγές: «Πρωινή», Παγκύπριος Καθημερινή Εφημερίς, Κυριακή 7 Μαΐου 1933, αρ. 228, «Μπέρναρ Σω, Ο Θερσίτης της Αμερικής», Π. Ταλαδώρος./TIME, 3 Απριλίου 1933, “Press: Great Insulter”.

Daily Telegraph (Napier), 25 Μαρτίου 1933, ανταπόκριση για την άφιξη του Σω στις ΗΠΑ/George Bernard Shaw, The Political Madhouse in America and Nearer Home, 1933.

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν με τον μοναδικό του τρόπο.