Στις όχθες της λίμνης της Γενεύης βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα αρχιτεκτονικά παιδιά της Belle Époque. Ένα γαλλικό καζίνο του 1912, με έναν επιβλητικό νεοβυζαντινό θόλο, πίσω από τον οποίο βρίσκεται μια απροσδόκητη πηγή έμπνευσης: η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης. Και όμως, η μεταφορά της αρχιτεκτονικής ενός τόσο ιερού μνημείου σε έναν χώρο τυχερών παιχνιδιών φαίνεται πως δεν προκάλεσε τη θρησκευτική σύγκρουση που θα περίμενε κανείς σήμερα.
Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*
Στο παραλιακό μέτωπο του Évian-les-Bains δεσπόζει ένα κτίριο που δύσκολα περιμένει κανείς να συναντήσει σε μια γαλλική λουτρόπολη.
Το Casino d’Évian.
Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Γάλλο αρχιτέτονα Jean-Albert Hébrard. Ο χαρακτηριστικός θόλος του ανήκει στο νεοβυζαντινό λεξιλόγιο της εποχής, ενώ ιστορικό υλικό του Évian Resort συνδέει την έμπνευσή του με την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.
Οι πρώτες φωτογραφίες και καρτ ποστάλ είναι αποκαλυπτικές. Το Casino Municipal εμφανίζεται χωρίς τις μεταγενέστερες επεμβάσεις, με το μεγάλο ημικυκλικό άνοιγμα, τις στοές και τον θόλο να κυριαρχεί στην πρόσοψη.
Για να δημιουργηθεί όμως ένα τέτοιο κτίριο έπρεπε πρώτα να έχει δημιουργηθεί το Évian της Belle Époque.
Στα τέλη του 19ου αιώνα οι ευρωπαϊκές λουτροπόλεις είχαν μετατραπεί σε τόπους συνάντησης της αριστοκρατίας και της εύπορης αστικής τάξης. Η θεραπεία με ιαματικά νερά ήταν μόνο ένα μέρος της εμπειρίας. Τα grands hôtels, τα θέατρα, τα εστιατόρια, οι περίπατοι και τα καζίνα συμπλήρωναν την υπόλοιπη.
Το 1877, ο βαρόνος de Blonay, τότε δήμαρχος του Évian, παραχώρησε το οικογενειακό του château στην πόλη για τη δημιουργία χώρου παιχνιδιών. Το 1886, ο Δήμος και η Société des Eaux προχώρησαν στη δημιουργία δημοτικού καζίνο.
Μέχρι τις αρχές του επόμενου αιώνα, το παλιό château δεν μπορούσε πλέον να εξυπηρετήσει τις φιλοδοξίες της ανερχόμενης λουτρόπολης.
Το 1911 κατεδαφίστηκε.
Ο Hébrard σχεδίασε στη θέση του ένα νέο συγκρότημα από οπλισμένο σκυρόδεμα, με μεγάλη κεντρική αίθουσα, χώρους παιχνιδιών, συναυλιών και ανάγνωσης, εστιατόριο και σκεπαστές βεράντες προς τη λίμνη.
Στις 23 Ιουνίου 1912, το νέο Casino d’Évian εγκαινιάστηκε.
Και η Εκκλησία δεν αντέδρασε;
Η ερώτηση είναι σχεδόν αναπόφευκτη.
Στις αρχές του 20ού αιώνα ένας Γάλλος αρχιτέκτονας χρησιμοποιούσε σε ένα καζίνο αρχιτεκτονικές αναφορές που παρέπεμπαν σε ένα από τα ιερότερα και σημαντικότερα μνημεία του χριστιανικού κόσμου.
Κι όμως, στις διαθέσιμες ιστορικές πηγές δεν εντοπίζεται κάποια σημαντική εκκλησιαστική καταγγελία ή δημόσια θρησκευτική διαμάχη για το Casino d’Évian.
Η εξήγηση βρίσκεται πιθανότατα στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν τότε η ιστορική αρχιτεκτονική. Ο Hébrard δεν κατασκεύασε αντίγραφο της Αγίας Σοφίας ούτε μετέφερε στο Évian τον θρησκευτικό χαρακτήρα της. Δανείστηκε στοιχεία μιας αρχιτεκτονικής γλώσσας που τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα είχε ήδη περάσει στο ευρωπαϊκό ρεπερτόριο.
Νεοκλασικισμός, νεογοτθικός ρυθμός, νεοβυζαντινή αρχιτεκτονική, οριενταλισμός: η Ευρώπη της εποχής δανειζόταν ελεύθερα από αιώνες και πολιτισμούς και τα επανατοποθετούσε σε νέα κτίρια με εντελώς διαφορετικές χρήσεις.
Παραμένει, βέβαια, μια υπέροχη ιστορική αντίφαση.
Μια αρχιτεκτονική μορφή συνδεδεμένη με έναν από τους σπουδαιότερους ναούς της ιστορίας κατέληξε να στεγάζει τη ρουλέτα της Belle Époque.
Και η ρουλέτα είχε ήδη έτοιμο το κοινό της.
Πριγκιπικές οικογένειες, το περίφημο Tout-Paris και μέλη της διεθνούς αριστοκρατίας κατέφθαναν στο Évian. Συναυλίες, παραστάσεις, χοροί και παιχνίδι έκαναν το Casino μέρος μιας κοσμικής ζωής που σήμερα επιβιώνει κυρίως μέσα στις παλιές φωτογραφίες.
Ο Marcel Proust είχε γνωρίσει το Évian πριν ακόμη ανεγερθεί το σημερινό Casino. Με τη λουτρόπολη συνδέθηκαν επίσης η Anna de Noailles και ο νομπελίστας ποιητής Frédéric Mistral, ενώ στα μεγάλα ξενοδοχεία και στους κοσμικούς χώρους της πόλης φιλοξενήθηκαν αργότερα προσωπικότητες όπως ο Aga Khan III, ο Σουλτάνος της Ζανζιβάρης, ο Μαχαραγιάς της Kapurthala, ο Sacha Guitry, η Yvonne Printemps και ο Errol Flynn.
Δεν τεκμηριώνεται ότι όλοι αυτοί πέρασαν από τις αίθουσες παιχνιδιών. Η παρουσία τους όμως αποκαλύπτει τον κόσμο για τον οποίο είχε δημιουργηθεί το Casino.
Το νερό για την υγεία, τα grands hôtels για τη διαμονή και το καζίνο για όσα δεν περιλαμβάνονταν στη συνταγή του γιατρού.
Δίπλα του λειτουργούσε ήδη από το 1885 το θέατρο του Évian, έργο του Jules Clerc, μαθητή του Charles Garnier. Με περίπου 400 θέσεις, αποτέλεσε μαζί με το Casino το κέντρο της βραδινής ζωής της λουτρόπολης.
Στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 το πρόγραμμα του Casino διευρύνθηκε: κινηματογραφικές προβολές, χοροί, επιδείξεις μόδας και concours d’élégance. Το καζίνο δεν σήμαινε πλέον μόνο τυχερά παιχνίδια. Ήταν θέαμα, μόδα και κοινωνική σκηνή.
Οι παλιές καρτ ποστάλ αποτυπώνουν αυτόν τον κόσμο σχεδόν στην ακμή του. Σε μία αναγράφεται «EVIAN-les-BAINS – Casino Municipal». Σε άλλη, «Le Casino – Hébrard architecte». Στις πανοραμικές λήψεις το κτίριο δεσπόζει μπροστά στη λίμνη, σύμβολο μιας μικρής πόλης που είχε καταφέρει να γίνει προορισμός της διεθνούς υψηλής κοινωνίας.
Δεν φωτογράφιζαν απλώς ένα καζίνο. Φωτογράφιζαν την Belle Époque την ώρα που συνέβαινε.
Οι δεκαετίες που ακολούθησαν άφησαν πάνω του προσθήκες και μετατροπές. Από το 2021 έως το 2024 πραγματοποιήθηκε μεγάλη αποκατάσταση υπό τον αρχιτέκτονα Philippe Prost, με στόχο να αναδειχθούν εκ νέου ιστορικά στοιχεία του κτιρίου, τα βιτρό και η εσωτερική διακόσμηση.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τα εγκαίνια του 1912, το Casino d’Évian εξακολουθεί να στέκεται στην ίδια όχθη της λίμνης.
Γαλλικό στη διεύθυνση.
Belle Époque στην καταγωγή.
Και με έναν θόλο που εξακολουθεί να θυμίζει ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να ταξιδέψει πολύ μακρύτερα από τους ανθρώπους που τη δημιουργούν.
Από το Évian-les-Bains μέχρι την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.
Πηγές: Évian Resort, Le Casino, une histoire – επίσημο ιστορικό του Casino d’Évian./ Ville d’Évian, Patrimoine – ιστορία και αρχιτεκτονική τεκμηρίωση του Casino και του Théâtre./ CAUE Haute-Savoie, Réhabilitation du Casino d’Évian-les-Bains – αρχιτεκτονική τεκμηρίωση του κτιρίου και της αποκατάστασης.:Le Monde, «Evian se pique de Belle Époque», 23 Μαρτίου 2024./Ιστορικές φωτογραφίες και καρτ ποστάλ του Casino Municipal d’Évian-les-Bains.
*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.
