Τελικά, εκείνα τα βιβλία που αρκετοί τόσο μισήσαμε στα παιδικά μας χρόνια ίσως να έκρυβαν κάτι που χρειαστήκαμε δεκαετίες για να αντιληφθούμε: ένα μέρος του αλγόριθμου της ζωής είχε ήδη γραφτεί. Κάποιοι άνθρωποι έζησαν πριν από εμάς, έκαναν τα λάθη πριν από εμάς και άφησαν τις σημειώσεις τους. Εμείς μπορούμε να τις διαβάσουμε. Διαφορετικά, η ζωή έχει τον δικό της τρόπο να μας παραδώσει ακριβώς το ίδιο μάθημα.

Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*

Στις 20 Ιανουαρίου 1938, ένας αναγνώστης στην Πάφο μπορούσε να ανοίξει την εφημερίδα του και, ανάμεσα στις ειδήσεις της ημέρας, να συναντήσει έναν Γερμανό φιλόσοφο που είχε πεθάνει σχεδόν ογδόντα χρόνια προηγουμένως.

Στη στήλη «Σελίδες από την Ιστορίαν της Φιλοσοφίας» δημοσιευόταν το άρθρο «ΑΡΘΟΥΡΟΣ ΣΟΠΕΝΧΑΟΥΕΡ, Το έργον και η ζωή του», γραμμένο από τον δημοσιογράφο Μ. Πεζάρο.

Η εικόνα έχει κάτι σχεδόν παράδοξο για τα σημερινά δεδομένα. Μια κυπριακή εφημερίδα του 1938 θεωρούσε απολύτως φυσιολογικό να διαθέσει σημαντικό χώρο για να εξηγήσει στους αναγνώστες της τη ζωή και τη σκέψη ενός φιλοσόφου.

Και ο Σοπενχάουερ είχε πράγματι πολλά να τους πει.

Το 1851 είχε εκδώσει στο Βερολίνο το δίτομο Parerga und Paralipomena: Kleine philosophische Schriften. Στον πρώτο τόμο βρίσκονται οι περίφημοι Aphorismen zur Lebensweisheit — οι «Αφορισμοί για τη σοφία της ζωής». 

Ο τίτλος Parerga und Paralipomena θα μπορούσε να αποδοθεί περίπου ως «πάρεργα και παραλειπόμενα»: κείμενα και σκέψεις που δεν είχαν βρει θέση στα προηγούμενα συστηματικά έργα του. Ο ίδιος εξηγούσε στον πρόλογο ότι είχε συγκεντρώσει εκεί σκέψεις για πολύ διαφορετικά θέματα, μεγάλο μέρος των οποίων μπορούσε να διαβαστεί ακόμη και χωρίς προηγούμενη γνώση της φιλοσοφίας του. 

Κάπου μέσα σε αυτές τις σελίδες βρίσκεται και κάτι που σήμερα ακούγεται εντυπωσιακά οικείο: η διαρκής σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που πραγματικά είμαστε και σε αυτό που θέλουν οι άλλοι να βλέπουν σε εμάς.

Δεν υπήρχαν τότε Instagram, Facebook, followers ή likes.

Υπήρχε όμως ο άνθρωπος.

Και αυτός άλλαξε πολύ λιγότερο από την τεχνολογία του.

Η εικόνα που κυκλοφορεί σήμερα στα κοινωνικά δίκτυα αποδίδει την ιδέα με ένα τεράστιο ψαλίδι. Μια ανθρώπινη φιγούρα κόβει από πάνω της ό,τι την κάνει διαφορετική, ώστε τελικά να αποκτήσει το ίδιο σχήμα με όλους τους υπόλοιπους.

Στην πραγματική ζωή, βέβαια, το ψαλίδι δεν φαίνεται.

Είναι η άποψη που δεν είπαμε επειδή φοβηθήκαμε την αντίδραση. Η ιδέα που δεν επιχειρήσαμε επειδή όλοι μάς είπαν ότι δεν γίνεται. Η επιλογή που εγκαταλείψαμε επειδή δεν ταίριαζε στις προσδοκίες των άλλων. Η συνεχής ανάγκη να κοιτάζουμε δεξιά και αριστερά για να βεβαιωθούμε ότι δεν αποκλίνουμε υπερβολικά.

Η κοινωνική προσαρμογή είναι αναγκαία. Χωρίς κανόνες, συμβιβασμούς και σεβασμό προς τον άλλο δεν υπάρχει κοινωνία.

Υπάρχει όμως τεράστια απόσταση ανάμεσα στο προσαρμόζομαι για να συνυπάρχω και στο μικραίνω για να χωρέσω.

Και ίσως εδώ αρχίζει να αποκτά νόημα κάτι που όταν ήμασταν παιδιά δύσκολα μπορούσαμε να καταλάβουμε.

Τα βιβλία που μας υποχρέωναν να διαβάζουμε δεν γράφτηκαν για τις εξετάσεις μας.

Γράφτηκαν για τη ζωή.

Στα δεκαπέντε σου ο Σοπενχάουερ μπορεί να είναι ένα δύσκολο όνομα που πρέπει να θυμηθείς. Στα πενήντα μπορεί ξαφνικά να είναι ένας άγνωστος που έζησε δύο αιώνες πριν και περιγράφει κάτι που μόλις ανακάλυψες πληρώνοντάς το.

Το ίδιο συμβαίνει όταν επιστρέφεις στον Σενέκα και τον βρίσκεις να μιλά για τον χρόνο που σπαταλάμε. Στον Επίκτητο και τη διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς και σε όσα δεν εξαρτώνται. Στον Ευριπίδη και στα πάθη που μπορούν να μετατρέψουν την αγάπη σε καταστροφή.

Τότε αντιλαμβάνεσαι τι ακριβώς κρατούσες στα χέρια σου τόσα χρόνια.

Όχι απλώς βιβλία.

Συσσωρευμένη ανθρώπινη εμπειρία.

Αυτό ίσως είναι το μεγάλο προνόμιο της γνώσης: δεν είμαστε υποχρεωμένοι να ανακαλύψουμε τα πάντα από την αρχή.

Κάποιος έχει ήδη αγαπήσει πριν από εμάς. Έχει χάσει. Έχει φοβηθεί. Έχει κυνηγήσει την αποδοχή των άλλων. Έχει σπαταλήσει χρόνο. Έχει εμπιστευτεί λάθος ανθρώπους. Έχει επιδιώξει πράγματα που, όταν τα απέκτησε, ανακάλυψε ότι δεν άξιζαν όσο νόμιζε.

Και κάποιος από αυτούς κάθισε και το έγραψε.

Το 1938, στην Πάφο, κάποιος άλλος θεώρησε ότι άξιζε να το ξαναγράψει σε μια κυπριακή εφημερίδα.

Και το 2026, μέσα από έναν αλγόριθμο κοινωνικού δικτύου, ο Σοπενχάουερ εμφανίζεται ξανά μπροστά μας.

Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ειρωνεία.

Χρειάστηκε ένας σύγχρονος αλγόριθμος για να μας θυμίσει ότι ο αλγόριθμος της ανθρώπινης ζωής είναι πολύ παλαιότερος.

Τα βιβλία δεν μπορούν να ζήσουν αντί για εμάς. Ούτε μπορούν να μας προστατεύσουν από κάθε λάθος. Μπορούν όμως να μας δώσουν ένα ασύγκριτο πλεονέκτημα: να αναγνωρίσουμε ένα λάθος πριν χρειαστεί να το πληρώσουμε ολόκληρο.

Γιατί η ζωή, αργά ή γρήγορα, θα παραδώσει το μάθημα.

Το ερώτημα είναι μόνο με ποιον τρόπο θα αποφασίσουμε να το πάρουμε.

Διά της μαθήσεως ή διά της παθήσεως.

Η δεύτερη μέθοδος έχει απλώς πολύ ακριβότερα δίδακτρα.

Πηγές: Arthur Schopenhauer, Parerga und Paralipomena: Kleine philosophische Schriften, A. W. Hayn, Βερολίνο, 1851./Arthur Schopenhauer, Aphorismen zur Lebensweisheit, στο Parerga und Paralipomena, Τόμος Α΄, 1851./ Εφημερίδα «ΠΑΦΟΣ», Πάφος, 20 Ιανουαρίου 1938, «ΑΡΘΟΥΡΟΣ ΣΟΠΕΝΧΑΟΥΕΡ, Το έργον και η ζωή του», Μ. Πεζάρος Αρχείο Τύπου και Πληροφοριών.

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.