Οι «Διακοπές στην Αίγινα» του 1958 δεν είναι μόνο μια παλιά ελληνική κωμωδία. Είναι ένα ταξίδι στην Αίγινα πριν από σχεδόν εβδομήντα χρόνια. Κι αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη μαγεία του παλιού ελληνικού κινηματογράφου: χωρίς να το επιδιώκει, κατέγραψε δρόμους, λιμάνια, παραλίες, καφενεία, αυτοκίνητα, σπίτια και ανθρώπους μιας Ελλάδας που σήμερα δεν υπάρχει πια.
Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη
Βλέποντας σήμερα τις «Διακοπές στην Αίγινα», είναι εύκολο να παρασυρθεί κανείς από την Αλίκη Βουγιουκλάκη, τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, τις παρεξηγήσεις και τα καλοκαιρινά φλερτ. Αν όμως για λίγο αφήσουμε την υπόθεση στην άκρη και κοιτάξουμε πίσω από τους πρωταγωνιστές, ξεπροβάλλει ένας άλλος πρωταγωνιστής: η ίδια η Αίγινα του 1958.
Το λιμάνι, οι δρόμοι, τα καφενεία, οι παραλίες, τα σπίτια, τα καταστήματα, τα αυτοκίνητα και τα καΐκια δεν κατασκευάστηκαν σε κάποιο κινηματογραφικό στούντιο για να αναπαραστήσουν μια περασμένη εποχή. Ήταν η εποχή.
Και εκεί βρίσκεται σήμερα μια από τις μεγαλύτερες αξίες αυτών των ταινιών.
Ο σκηνοθέτης γύριζε μια κωμωδία. Χωρίς να το γνωρίζει, όμως, η κάμερά του κατέγραφε ταυτόχρονα ένα μικρό οπτικό αρχείο της μεταπολεμικής Ελλάδας. Στο βάθος περνούσαν άνθρωποι που πιθανότατα δεν είχαν καμία σχέση με την παραγωγή. Στους δρόμους βρίσκονταν τα πραγματικά αυτοκίνητα της εποχής. Στο λιμάνι ήταν δεμένα τα πραγματικά καΐκια. Τα τραπεζάκια των καφενείων, οι πινακίδες, τα ρούχα, οι βιτρίνες, ακόμη και ο τρόπος που ο κόσμος στεκόταν και παρακολουθούσε τα γυρίσματα αποτελούν σήμερα μικρές ψηφίδες κοινωνικής ιστορίας.
Η Αίγινα πριν γίνει η Αίγινα που γνωρίζουμε
Στις «Διακοπές στην Αίγινα» βλέπουμε ένα ελληνικό νησί σε μια περίοδο κατά την οποία ο μαζικός τουρισμός βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του βήματα. Δεν υπάρχουν οι σημερινές ατελείωτες σειρές από τουριστικά καταστήματα, ούτε η πυκνή κυκλοφορία και η οικοδομική ανάπτυξη που ακολούθησε τις επόμενες δεκαετίες.
Υπάρχει όμως κάτι άλλο: η καθημερινότητα.
Και αυτή είναι πολύ δυσκολότερο να διασωθεί από ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός.
Για τις επίσημες στιγμές υπάρχουν φωτογράφοι, εφημερίδες και αρχεία. Ποιος, όμως, θα φωτογράφιζε συστηματικά ένα συνηθισμένο καφενείο το 1958; Ποιος θα θεωρούσε σημαντικό να κινηματογραφήσει έναν δρόμο, μια παραλία γεμάτη λουόμενους ή τον κόσμο που κατεβαίνει από το πλοίο;
Ο κινηματογράφος το έκανε σχεδόν κατά λάθος.
Και δεν είναι μόνο η Αίγινα
Το ίδιο συμβαίνει σε δεκάδες ελληνικές ταινίες που γυρίστηκαν σε φυσικούς χώρους.
Η παλιά Αθήνα εμφανίζεται μπροστά μας με γειτονιές που άλλαξαν ολοκληρωτικά, χαμηλά σπίτια που έδωσαν τη θέση τους στις πολυκατοικίες και δρόμους στους οποίους σήμερα δύσκολα αναγνωρίζουμε το ίδιο σημείο. Ο Πειραιάς, η Πλάκα, η Κηφισιά, η Γλυφάδα και τα παράλια της Αττικής διασώθηκαν σε χιλιάδες μέτρα κινηματογραφικού φιλμ.
Το ίδιο συνέβη στα νησιά.
Ύδρα, Μύκονος, Ρόδος, Κέρκυρα και τόσοι άλλοι τόποι πέρασαν από τον φακό του ελληνικού αλλά και του διεθνούς κινηματογράφου σε εποχές πολύ διαφορετικές από τη σημερινή. Τότε ήταν απλώς το σκηνικό μιας ιστορίας. Σήμερα είναι κινηματογραφικά ντοκουμέντα ενός τοπίου που μεταμορφώθηκε.
Κάποιες φορές μάλιστα η απόλαυση μιας παλιάς ταινίας αλλάζει εντελώς όταν σταματήσεις να κοιτάζεις τον πρωταγωνιστή και αρχίσεις να κοιτάζεις πίσω του.
Μια ταμπέλα καταστήματος. Ένα λεωφορείο. Μια βάρκα. Ένα ξενοδοχείο που δεν υπάρχει πλέον. Ένας χωματόδρομος που σήμερα είναι λεωφόρος. Μια παραλία χωρίς ξαπλώστρες. Ένα άδειο οικόπεδο εκεί όπου σήμερα βρίσκεται μια ολόκληρη πολυκατοικία.
Ξαφνικά η κωμωδία γίνεται ιστορικό τεκμήριο.
Η μηχανή του χρόνου που κανείς δεν σχεδίασε
Αυτή ίσως είναι και η γοητεία των παλιών ελληνικών ταινιών που δεν μπορεί να αναπαραχθεί σήμερα, όσο καλό κι αν είναι ένα σύγχρονο σκηνικό εποχής.
Μπορείς να βρεις ένα αυτοκίνητο του 1958. Μπορείς να ράψεις τα ίδια φορέματα. Μπορείς να κατασκευάσεις μια παλιά επιγραφή και να αφαιρέσεις ψηφιακά τις κεραίες και τα κλιματιστικά.
Δεν μπορείς όμως να ανακατασκευάσεις ολόκληρη την πραγματικότητα του 1958.
Στις ταινίες εκείνης της εποχής δεν υπάρχει αναπαράσταση. Υπάρχει το πρωτότυπο.
Γι’ αυτό και όσο περνούν τα χρόνια, η αξία τους αποκτά μια δεύτερη διάσταση. Τις βλέπαμε κάποτε για τις ατάκες του Κωνσταντάρα, το χαμόγελο της Βουγιουκλάκη, τα τραγούδια, τις παρεξηγήσεις και τους έρωτες. Τώρα μπορούμε να τις ξαναδούμε και για κάτι ακόμη: για να παρατηρήσουμε την Ελλάδα πίσω από τους ηθοποιούς.
Στις «Διακοπές στην Αίγινα» η ιστορία μπορεί να είναι κινηματογραφική. Η Αίγινα όμως είναι αληθινή.
Και σχεδόν εβδομήντα χρόνια αργότερα, εκείνη η κάμερα εξακολουθεί να μας επιτρέπει να περπατάμε στους δρόμους της, να στεκόμαστε στο λιμάνι της και να κοιτάζουμε τις παραλίες της όπως ήταν τότε.
Οι άνθρωποι που γύρισαν αυτές τις ταινίες δεν μπορούσαν να γνωρίζουν ότι δημιουργούσαν μια μηχανή του χρόνου. Εμείς σήμερα έχουμε την πολυτέλεια να πατήσουμε το play.
Και για τους λάτρεις του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, αλλά και για όσους θέλουν να δουν με τα μάτια τους την Αίγινα όπως ήταν πριν από σχεδόν εβδομήντα χρόνια, η χρονοκάψουλα είναι ακόμη εδώ. Δεν χρειάζεται εισιτήριο, ούτε βαλίτσα. Αρκεί ένα play.
Δείτε ολόκληρη την ταινία «Διακοπές στην Αίγινα» (1958):
Και κάπως έτσι, για περίπου μιάμιση ώρα, η Αίγινα του 1958 ξαναζωντανεύει.
Πηγές: «Διακοπές στην Αίγινα» (1958), σενάριο και σκηνοθεσία Ανδρέας Λαμπρινός./Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ), αρχειακό υλικό ελληνικού κινηματογράφου.
Ταινιοθήκη της Ελλάδος, Ελληνικός Κινηματογράφος.
*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.
