Η Αλυκή της Λάρνακας είναι από τα πιο χαρακτηριστικά τοπία της Κύπρου. Τον χειμώνα μετατρέπεται σε μια ρηχή λίμνη που φιλοξενεί χιλιάδες φλαμίνγκο, ενώ το καλοκαίρι το νερό εξατμίζεται, αφήνοντας πίσω του ένα κατάλευκο στρώμα αλατιού. Για αιώνες υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πηγές παραγωγής και εξαγωγής αλατιού στην Ανατολική Μεσόγειο, γεγονός που αποτυπώνεται σε δεκάδες έργα περιηγητών και καλλιτεχνών που σήμερα φυλάσσονται στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας (CVAR).

Το 1874, ένας Γάλλος αξιωματικός παρουσίασε ένα από τα πιο φιλόδοξα σχέδια που διατυπώθηκαν ποτέ. Ο στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια νέα τεχνητή εσωτερική θάλασσα στην καρδιά της Σαχάρας, η οποία θα επικοινωνούσε με τη Μεσόγειο και θα άλλαζε ριζικά τη γεωγραφία και το κλίμα της Βόρειας Αφρικής.

Ο François Élie Roudaire (1836–1885), αξιωματικός του γαλλικού στρατού, γεωγράφος και τοπογράφος, μελετούσε τις τεράστιες αλυκές (chotts) της Αλγερίας και της Τυνησίας. Πίστευε ότι αρκετές από αυτές βρίσκονταν κάτω από τη στάθμη της Μεσογείου και ότι, με τη διάνοιξη μιας διώρυγας από τον Κόλπο της Γκαμπές, τα νερά της θάλασσας θα πλημμύριζαν τη λεκάνη, δημιουργώντας μια τεράστια εσωτερική θάλασσα.

Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, η νέα αυτή θάλασσα θα κάλυπτε 16.000 έως 19.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθός της, ολόκληρη η Κύπρος έχει έκταση περίπου 9.251 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Με άλλα λόγια, η «Θάλασσα της Σαχάρας» θα ήταν σχεδόν διπλάσια σε έκταση από ολόκληρο το νησί της Κύπρου.

Την ίδια χρονιά δημοσίευσε το βιβλίο La Mer Intérieure Africaine: Projet de création d’une mer intérieure africaine, στο οποίο παρουσίασε αναλυτικά το σχέδιό του, τους χάρτες, τις μετρήσεις και τα επιχειρήματά του. Ο Roudaire υποστήριζε ότι η νέα θάλασσα θα αύξανε την υγρασία της ατμόσφαιρας, θα ευνοούσε τις βροχοπτώσεις, θα δημιουργούσε νέες καλλιεργήσιμες εκτάσεις, θα βελτίωνε το κλίμα και θα άνοιγε νέους εμπορικούς δρόμους στη Βόρεια Αφρική.

Η ιδέα εντυπωσίασε ακόμη και τον Ferdinand de Lesseps, δημιουργό της Διώρυγας του Σουέζ, ο οποίος στήριξε δημόσια το σχέδιο. Η γαλλική κυβέρνηση χρηματοδότησε εκτεταμένες τοπογραφικές έρευνες, όμως οι ακριβέστερες μετρήσεις απέδειξαν ότι οι αρχικοί υπολογισμοί ήταν υπερβολικά αισιόδοξοι. Οι αλυκές δεν βρίσκονταν τόσο χαμηλά όσο είχε αρχικά εκτιμηθεί και το έργο κρίθηκε τεχνικά και οικονομικά ανέφικτο. Έτσι, το σχέδιο εγκαταλείφθηκε οριστικά το 1882.

Η κυπριακή σύνδεση

Αν και δεν υπάρχει καμία ιστορική ένδειξη ότι ο Roudaire επισκέφθηκε ποτέ την Κύπρο ή εμπνεύστηκε από την Αλυκή της Λάρνακας, η χρονική σύμπτωση είναι αξιοσημείωτη. Την ίδια περίπου περίοδο, οι αλυκές της Κύπρου βρίσκονταν επίσης στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της βρετανικής αποικιακής διοίκησης. Τα κρατικά αρχεία καταγράφουν συζητήσεις για την παραχώρηση της εκμετάλλευσης των κυπριακών αλυκών, καθώς και σειρά διοικητικών μέτρων για την οργάνωση, προστασία και καλύτερη αξιοποίησή τους. SA1-12590-14280.pdf

Οι αλυκές της Λάρνακας, τις οποίες θαύμασαν δεκάδες Ευρωπαίοι περιηγητές του 19ου αιώνα και αποτύπωσαν σε χαρακτικά, υδατογραφίες και φωτογραφίες, αποτελούσαν ήδη ένα από τα πιο γνωστά φυσικά τοπία της Ανατολικής Μεσογείου. Αντικρίζοντάς τες σήμερα, μπορεί κανείς να φανταστεί ευκολότερα το τοπίο που οδήγησε τον Roudaire να πιστέψει ότι ακόμη και η μεγαλύτερη έρημος του κόσμου θα μπορούσε να μετατραπεί σε θάλασσα.

Το όραμά του δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Παραμένει όμως ένα από τα πιο τολμηρά σχέδια γεωμηχανικής του 19ου αιώνα και μια υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη φαντασία πολλές φορές επιχειρεί να ανασχεδιάσει ακόμη και τους ίδιους τους χάρτες της Γης.

Πηγές: François Élie Roudaire, La Mer Intérieure Africaine: Projet de création d’une mer intérieure africaine (1874) / Harvard University, Desert Edens: The Sahara Sea Project / CVAR (Centre of Visual Arts and Research), Larnaca Salt Lake

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.