Δεν υπήρξε βασιλιάς. Δεν διοίκησε στρατούς. Δεν ίδρυσε αυτοκρατορία.

Ίδρυσε κάτι πολύ ισχυρότερο.

Μια σχολή σκέψης που επηρέασε αυτοκράτορες, νομοθέτες, στρατηγούς, φιλοσόφους, Πατέρες της Εκκλησίας και, είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, εξακολουθεί να επηρεάζει ακόμη και τη σύγχρονη ψυχολογία.

Το όνομά του ήταν Ζήνων ο Κιτιεύς.

Γεννημένος γύρω στο 334 π.Χ. στο Κίτιον, τη σημερινή Λάρνακα, μεγάλωσε σε μια από τις σημαντικότερες πόλεις της ανατολικής Μεσογείου, όπου Έλληνες και Φοίνικες συνυπήρχαν και αντάλλασσαν πολιτισμούς, ιδέες και εμπορεύματα. Γιος εμπόρου, προοριζόταν να ακολουθήσει την ίδια πορεία. Όμως, σύμφωνα με την παράδοση, ένα ναυάγιο άλλαξε ολόκληρη τη ζωή του. Βρέθηκε στην Αθήνα χωρίς περιουσία, αλλά με μια δίψα που αποδείχθηκε πολύ μεγαλύτερη από τον πλούτο: τη δίψα για γνώση.

Ύστερα από χρόνια μαθητείας κοντά στους σημαντικότερους φιλοσόφους της εποχής, άρχισε να διδάσκει κάτω από την περίφημη Ποικίλη Στοά της Αγοράς των Αθηνών. Από εκεί γεννήθηκε η Στωική Φιλοσοφία, μία από τις σημαντικότερες σχολές σκέψης που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Οι ιδέες του ταξίδεψαν πολύ μακρύτερα από τον ίδιο.

Από την Ελλάδα πέρασαν στη Ρώμη, όπου ο Στωικισμός έγινε η φιλοσοφία της πολιτικής και πνευματικής ελίτ. Τον ακολούθησαν ο Σενέκας, ο απελεύθερος φιλόσοφος Επίκτητος και ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, του οποίου τα «Εἰς Ἑαυτόν» εξακολουθούν να διαβάζονται σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η επίδρασή του όμως δεν σταμάτησε ούτε με την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Οι Λατίνοι λόγιοι διατήρησαν τη στωική παράδοση, ενώ πολλές από τις ηθικές της αρχές πέρασαν στη χριστιανική σκέψη. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, χωρίς να αποδέχονται το σύνολο της στωικής φιλοσοφίας, αξιοποίησαν έννοιες όπως η εγκράτεια, η αυτοκυριαρχία, η κυριαρχία του λόγου πάνω στα πάθη και η καλλιέργεια της αρετής. Από τον Μέγα Βασίλειο μέχρι τον Μάξιμο τον Ομολογητή, ο εσωτερικός αγώνας του ανθρώπου παραμένει στο επίκεντρο της χριστιανικής διδασκαλίας.

Σήμερα, περισσότερο από 2.300 χρόνια μετά τον θάνατο του Ζήνωνα, πανεπιστήμια σε όλες τις ηπείρους εξακολουθούν να διδάσκουν τη στωική φιλοσοφία, ενώ κορυφαίοι ψυχολόγοι αναγνωρίζουν ότι πολλές από τις βασικές αρχές της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας (Cognitive Behavioural Therapy – CBT) έχουν τις ιστορικές τους ρίζες στη στωική σκέψη.

Κι όμως, ο Ζήνων δεν προσπάθησε να διδάξει στους ανθρώπους πώς να κυβερνούν κράτη.

Προσπάθησε να τους διδάξει κάτι πολύ δυσκολότερο.

Πώς να κυβερνούν τον ίδιο τους τον εαυτό.

Από την εποχή του Ζήνωνα μέχρι σήμερα, ένα ερώτημα δεν έπαψε ποτέ να απασχολεί τη φιλοσοφία, τη θεολογία και την επιστήμη.

Γιατί ο άνθρωπος γνωρίζει το καλό, αλλά τόσο συχνά επιλέγει το αντίθετο;

Γιατί, ενώ επιθυμεί την αρετή, υποκύπτει στην οργή; Γιατί, ενώ γνωρίζει το μέτρο, παρασύρεται από την υπερβολή; Γιατί, ενώ αναζητεί την ευτυχία, γίνεται αιχμάλωτος της απληστίας, της φιλοδοξίας, του φόβου και του εγωισμού;

Οι φιλόσοφοι και οι θεολόγοι έδωσαν διαφορετικά ονόματα στην ίδια πραγματικότητα.

Άλλοι μίλησαν για λογικό και επιθυμητικό, άλλοι για ψυχή και σώμα, άλλοι για πνεύμα και σάρκα, άλλοι για έσω και έξω άνθρωπο.

Σήμερα χρησιμοποιούμε συχνά τους όρους ανώτερη και κατώτερη φύση του ανθρώπου.

Δεν πρόκειται για δύο διαφορετικούς ανθρώπους που κατοικούν μέσα μας.

Πρόκειται για δύο αντίθετες κατευθύνσεις της ίδιας ανθρώπινης ύπαρξης.

Η κατώτερη φύση εκφράζεται μέσα από την παρόρμηση, την απληστία, τον φόβο, την εκδίκηση, τη φιλαυτία και την ανεξέλεγκτη επιθυμία.

Η ανώτερη φύση εκφράζεται μέσα από τον λόγο, τη συνείδηση, την αυτοκυριαρχία, την αρετή, τη δικαιοσύνη και την αγάπη.

Ο πρώτος που περιέγραψε με απαράμιλλη σαφήνεια αυτή τη σύγκρουση ήταν ο Πλάτων.

Στην «Πολιτεία» χωρίζει την ψυχή σε τρία μέρη: το λογιστικό, το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Το λογιστικό πρέπει να κυβερνά, το θυμοειδές να στηρίζει τον λόγο και το επιθυμητικό να υπακούει. Όταν όμως οι επιθυμίες καταλαμβάνουν την εξουσία, ο άνθρωπος χάνει την εσωτερική του αρμονία.

Στον «Φαίδρο» χρησιμοποιεί μια από τις ωραιότερες αλληγορίες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η ψυχή μοιάζει με άρμα που το οδηγεί ένας ηνίοχος και το σέρνουν δύο άλογα. Το ένα είναι ευγενικό, υπάκουο και πειθαρχημένο. Το άλλο άτακτο, ορμητικό και παραδομένο στις επιθυμίες. Ολόκληρη η ανθρώπινη ζωή είναι η προσπάθεια του ηνιόχου —του νου— να κρατήσει τα δύο άλογα στον σωστό δρόμο.

Ο Αριστοτέλης διαφοροποιείται. Δεν θεωρεί ότι οι επιθυμίες πρέπει να εξοντωθούν. Πιστεύει ότι πρέπει να εκπαιδευθούν. Η αρετή δεν είναι η απουσία επιθυμιών αλλά η σωστή διαμόρφωσή τους μέσω της παιδείας, της συνήθειας και του μέτρου.

Οι Στωικοί προχώρησαν ακόμη περισσότερο.

Για τον Ζήνωνα, τον Επίκτητο και τον Μάρκο Αυρήλιο, ο πραγματικός εχθρός του ανθρώπου δεν βρίσκεται έξω από αυτόν αλλά μέσα του. Δεν είναι οι άλλοι άνθρωποι ούτε οι εξωτερικές δυσκολίες. Είναι τα πάθη που αλλοιώνουν την κρίση και κάνουν τον άνθρωπο δούλο του εαυτού του.

Ο Επίκτητος δίδασκε ότι δεν μας ταράζουν τα γεγονότα αλλά η γνώμη που σχηματίζουμε γι’ αυτά. Ο Μάρκος Αυρήλιος προέτρεπε τον άνθρωπο να επιστρέφει πάντοτε στο «ηγεμονικόν», το εσωτερικό λογικό κέντρο της ύπαρξής του.

Η ίδια ιδέα αποκτά νέο περιεχόμενο στον χριστιανισμό.

Ο Απόστολος Παύλος δεν μιλά πλέον για λογιστικό και επιθυμητικό αλλά για σάρκα και πνεύμα. Η σάρκα δεν είναι το σώμα. Είναι ο άνθρωπος όταν γίνεται δούλος της ιδιοτέλειας και της αμαρτίας. Αντίθετα, το πνεύμα είναι η πορεία προς τον νέο άνθρωπο, την ανακαίνιση και τη θέωση.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας θα μιλήσουν για τον έσω και τον έξω άνθρωπο. Ο έξω άνθρωπος φθείρεται από τα πάθη και τις αισθήσεις. Ο έσω άνθρωπος θεραπεύεται με την άσκηση, την προσευχή, την εγκράτεια και την αγάπη.

Ο Πλωτίνος, ο Αυγουστίνος, ο Μάξιμος ο Ομολογητής και αργότερα ο Ρουσσώ και ο Καντ θα συνεχίσουν, ο καθένας με διαφορετική γλώσσα, να περιγράφουν την ίδια εσωτερική σύγκρουση.

Αλλάζουν οι λέξεις.

Δεν αλλάζει το ερώτημα.

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η μεγαλύτερη κληρονομιά που άφησε στην ανθρωπότητα ο Κύπριος Ζήνων.

Δεν προσπάθησε να διδάξει στους ανθρώπους πώς να νικούν τους αντιπάλους τους.

Τους δίδαξε ότι η δυσκολότερη νίκη είναι πάντοτε εκείνη που δίνει κανείς απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.

Και είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, ο πόλεμος αυτός εξακολουθεί να είναι ο ίδιος.

Πηγές: Πλάτων, Πολιτεία Δ΄ / Πλάτων, Φαίδρος / Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Α΄ / Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων Ζ΄ (Ζήνων ο Κιτιεύς) / Επίκτητος, Εγχειρίδιον / Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς Ἑαυτόν / Καινή Διαθήκη: Πρὸς Ρωμαίους, Πρὸς Γαλάτας, Πρὸς Ἐφεσίους, Β΄ Κορινθίους / Μέγας Βασίλειος, Πρόσεχε σεαυτῷ / Γρηγόριος Νύσσης, Περὶ κατασκευῆς ἀνθρώπου / Ισαάκ ο Σύρος, Ασκητικοί Λόγοι / Πλωτίνος, Εννεάδες / Αυγουστίνος, Εξομολογήσεις – Πολιτεία του Θεού / Μάξιμος Ομολογητής, Τετρακόσια Κεφάλαια περὶ Ἀγάπης./ Centre of Visual Arts and Research (CVAR) – Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη.

*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.