Για περισσότερο από μία χιλιετία, κάθε Αύγουστο το ιερότερο κειμήλιο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας εγκατέλειπε το αυτοκρατορικό παλάτι και περιφερόταν στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης. Δεν ήταν μια απλή θρησκευτική τελετή, αλλά μια πράξη πίστης απέναντι στον φόβο των επιδημιών.

Υπάρχουν εκκλησιαστικές εορτές που τιμούν ένα ιστορικό γεγονός.

Υπάρχουν όμως και εορτές που γεννήθηκαν από την ίδια την ανάγκη των ανθρώπων να αναζητήσουν ελπίδα μέσα στις δυσκολότερες στιγμές της ζωής τους.

Μία από αυτές είναι η Πρόοδος του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, η οποία εορτάζεται κάθε χρόνο την 1η Αυγούστου, σηματοδοτώντας παράλληλα και την έναρξη της Νηστείας του Δεκαπενταύγουστου.

Η λέξη «Πρόοδος» δεν σημαίνει εξέλιξη. Προέρχεται από το ρήμα «προέρχομαι» και σημαίνει έξοδος. Αναφέρεται στην έξοδο του Τιμίου Σταυρού από το αυτοκρατορικό παρεκκλήσιο και τη λιτανευτική περιφορά του στους δρόμους της Βασιλεύουσας.

Μια παράδοση με ρίζες στο Βυζάντιο

Η ακριβής χρονολογία καθιέρωσης της εορτής δεν είναι γνωστή. Οι βυζαντινές πηγές την περιγράφουν ήδη ως «παλαιόν έθος», γεγονός που δείχνει ότι προϋπήρχε αρκετούς αιώνες πριν καταγραφεί στα λειτουργικά βιβλία. Οι περισσότεροι βυζαντινολόγοι τοποθετούν την καθιέρωσή της μεταξύ του 9ου και του 10ου αιώνα.

Κάθε χρόνο, στις 31 Ιουλίου, το τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου μεταφερόταν από το αυτοκρατορικό θησαυροφυλάκιο στην Αγία Σοφία.

Την επόμενη ημέρα άρχιζε η Πρόοδος.

Από την 1η έως και τις 14 Αυγούστου, ο Τίμιος Σταυρός περιφερόταν καθημερινά στις συνοικίες, στις αγορές, στις πλατείες και στους ναούς της Κωνσταντινούπολης.

Ολόκληρη η πόλη μετατρεπόταν σε έναν υπαίθριο ναό.

Η απάντηση στις επιδημίες

Ο Αύγουστος θεωρούνταν ο πιο δύσκολος μήνας του χρόνου.

Η έντονη ζέστη, η αλλοίωση των τροφίμων, οι περιορισμένες συνθήκες υγιεινής και οι μεταδοτικές ασθένειες προκαλούσαν συχνά επιδημίες.

Η λιτανεία του Τιμίου Σταυρού αποτελούσε δημόσια δέηση για την προστασία της πόλης.

Οι πιστοί ακολουθούσαν τη λιτανεία, οι ιερείς τελούσαν δεήσεις και αγιασμούς και όλοι προσέρχονταν να προσκυνήσουν το ιερότερο κειμήλιο της αυτοκρατορίας, ζητώντας υγεία, προστασία και ειρήνη.

Δεν επρόκειτο μόνο για μια θρησκευτική τελετή.

Ήταν μια πράξη συλλογικής ελπίδας.

Όχι η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού

Η Πρόοδος του Τιμίου Σταυρού δεν πρέπει να συγχέεται με την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου.

Η δεύτερη συνδέεται με την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη και την επιστροφή του από τους Πέρσες.

Η εορτή της 1ης Αυγούστου αφορά αποκλειστικά τη λιτανευτική έξοδο του Τιμίου Ξύλου για τον αγιασμό και την προστασία της Κωνσταντινούπολης.

Η Άλωση και το τέλος μιας χιλιόχρονης παράδοσης

Η μεγαλοπρεπής αυτή πομπή συνεχίστηκε μέχρι την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

Μετά την πτώση της Πόλης, η αυτοκρατορική αυλή διαλύθηκε, η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τζαμί και η ιστορική λιτανεία δεν μπορούσε πλέον να πραγματοποιείται.

Η εορτή όμως δεν χάθηκε.

Διατηρήθηκε στα λειτουργικά βιβλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και εξακολουθεί να τελείται μέχρι σήμερα.

Η Κύπρος και ο Τίμιος Σταυρός

Η Κύπρος κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του Τιμίου Σταυρού.

Σύμφωνα με την παράδοση, η Αγία Ελένη, επιστρέφοντας από τα Ιεροσόλυμα μετά την εύρεση του Τιμίου Σταυρού, ίδρυσε τη Μονή Σταυροβουνίου, αφήνοντας εκεί τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου.

Η σύνδεση αυτή καθιστά το Σταυροβούνι ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ορθοδοξίας.

Η κατανυκτικότερη νύχτα του Σταυροβουνίου

Το βράδυ της 31ης Ιουλίου, κατά τον πανηγυρικό Εσπερινό της Προόδου του Τιμίου Σταυρού, η ατμόσφαιρα στη Μονή Σταυροβουνίου είναι μοναδική.

Η λιτανεία, η ευλογία με το Τίμιο Ξύλο, η ψαλμωδία και η απόλυτη ησυχία δημιουργούν μια εμπειρία που δύσκολα περιγράφεται με λόγια.

Πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο αποτελεί το αφιέρωμα του ΡΙΚ με τίτλο «Σταυροβούνι – Μοναστήρι», το οποίο μεταδόθηκε στις 9 Απριλίου 1972 στο πλαίσιο της εκπομπής «Καλειδοσκόπιο».

Τι κατέγραψε το ΡΙΚ το 1972

Σύμφωνα με την ανάλυση περιεχομένου του οπτικού αρχείου, το συνεργείο κατέγραψε:

 

• 00’00” Πεδιάδα προς Λάρνακα – πλάνα από την κορυφή Σταυροβουνίου.
• 00’05” Ιερά Μονή Σταυροβουνίου – εξωτερικά πλάνα του μοναστηριακού συγκροτήματος.
• 00’38” Ασημένιος σταυρός με τμήμα του Τιμίου Ξύλου.
• 01’06” Ξυλόγλυπτος σταυρός.
• 01’28” Εσωτερικό του καθολικού της Μονής.
• 01’32” Δηλώσεις του μοναχού Αθανασίου Σταυροβουνιώτη.
• 02’11” Μοναχός κτυπά το τάλαντο.
• 02’18” Ακολουθία του Όρθρου – Καλός Λόγος στο καθολικό της Ιεράς Μονής Σταυροβουνίου.
• 02’18” και εξής Έξοδος από τον ναό και ανάγνωση του Ευαγγελίου από τον ιερομόναχο Αθανάσιο.

Σύμφωνα με την περίληψη του ίδιου του αρχείου, το ρεπορτάζ παρουσίαζε την καθημερινότητα των μοναχών και την Ακολουθία του Καλού Λόγου, αποτελώντας σήμερα ένα από τα σημαντικότερα οπτικοακουστικά τεκμήρια της ιστορίας της Μονής.

Για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν καλύτερα την ιστορία και την καθημερινότητα της Ιεράς Μονής Σταυροβουνίου, το ιστορικό αυτό αφιέρωμα του ΡΙΚ είναι σήμερα διαθέσιμο ελεύθερα μέσω του Ψηφιακού Ηροδότου και αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο της κυπριακής εκκλησιαστικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.

Για όσους επιθυμούν να ταξιδέψουν πίσω στον χρόνο, μπορούν να δουν ολόκληρο το ιστορικό αφιέρωμα του ΡΙΚ του 1972 στον Ψηφιακό Ηρόδοτο:

https://vimeo.com/526153824?fl=pl&fe=sh 

Σήμερα, σύμφωνα με το μοναστηριακό τυπικό, η Μονή Σταυροβουνίου παραμένει ανδρική. Η είσοδος επιτρέπεται μόνο σε άνδρες προσκυνητές, ενώ δεν επιτρέπεται η χρήση κινητών τηλεφώνων, φωτογραφικών μηχανών ή άλλων συσκευών καταγραφής, ώστε να διαφυλάσσεται ο ασκητικός χαρακτήρας της αδελφότητας και η απερίσπαστη συμμετοχή στη λατρεία.

Για όσους έχουν τη δυνατότητα να παρευρεθούν, ο πανηγυρικός Εσπερινός της 31ης Ιουλίου αποτελεί μία από τις πιο αυθεντικές εμπειρίες της κυπριακής εκκλησιαστικής παράδοσης. Εκεί δεν κυριαρχούν οι οθόνες και οι φωτογραφίες, αλλά η προσευχή, η ψαλμωδία και η σιωπή. Είναι μια ζωντανή συνέχεια μιας παράδοσης που ξεκίνησε πριν από περισσότερο από χίλια χρόνια στους δρόμους της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης και εξακολουθεί να συγκινεί όσους την βιώνουν.

 

Πηγές

Μέγα Ωρολόγιον, 1 Αυγούστου / Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, 1 Αυγούστου / Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Περὶ τῆς Προόδου τοῦ Τιμίου Σταυροῦ / Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, De Ceremoniis Aulae Byzantinae / The Oxford Dictionary of Byzantium, λήμμα «Procession of the True Cross» / Εκκλησία της Κύπρου, Πρόοδος του Τιμίου Σταυρού / Ιερά Μονή Σταυροβουνίου /Rita C. Severis & Costas Severis – CVAR (Centre of Visual Arts and Research) / Severis Foundation, αρχειακό και βιβλιογραφικό υλικό / ΡΙΚ – Ψηφιακός Ηρόδοτος, «Σταυροβούνι – Μοναστήρι», εκπομπή «Καλειδοσκόπιο», 9 Απριλίου 1972.

Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.