Οι δύο πιο γνωστές πολιτικές λέξεις στον κόσμο δεν γεννήθηκαν από κάποια ιδεολογία. Γεννήθηκαν… από τις θέσεις των βουλευτών μέσα σε μια αίθουσα.

Υπάρχουν λέξεις που τις χρησιμοποιούμε τόσο συχνά, ώστε θεωρούμε πως υπήρχαν ανέκαθεν. «Αριστερά». «Δεξιά». Τις ακούμε καθημερινά στις ειδήσεις, στα κοινοβούλια, στις προεκλογικές εκστρατείες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κι όμως, αν ταξιδεύαμε πίσω στον χρόνο και ρωτούσαμε έναν αρχαίο Αθηναίο, έναν Ρωμαίο συγκλητικό ή ακόμη και έναν Βυζαντινό αυτοκράτορα αν ήταν «αριστερός» ή «δεξιός», πιθανότατα δεν θα καταλάβαινε την ερώτηση. Όχι γιατί δεν υπήρχαν πολιτικές διαφωνίες. Υπήρχαν. Αλλά επειδή οι δύο αυτές λέξεις δεν είχαν ακόμη γεννηθεί.

Μια αίθουσα που άλλαξε την παγκόσμια πολιτική

Βρισκόμαστε στο Παρίσι, το 1789. Η Γαλλία συγκλονίζεται από την Επανάσταση. Η Βαστίλη έχει ήδη πέσει και η Εθνική Συντακτική Συνέλευση καλείται να αποφασίσει το μέλλον του βασιλείου. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ θα διατηρήσει ισχυρές εξουσίες ή αν αυτές θα περιοριστούν δραστικά.

Σταδιακά, μέσα από τις ψηφοφορίες και τις πολιτικές αντιπαραθέσεις της Εθνικής Συντακτικής Συνέλευσης, οι βουλευτές άρχισαν να κάθονται ανάλογα με τις πολιτικές τους θέσεις. Όσοι υποστήριζαν τη διατήρηση περισσότερων εξουσιών για τον βασιλιά κάθισαν στα δεξιά του προέδρου της Συνέλευσης. Όσοι ζητούσαν βαθύτερες αλλαγές και μεγαλύτερη λαϊκή κυριαρχία κάθισαν στα αριστερά, ενώ οι πιο μετριοπαθείς κατέλαβαν το κέντρο. Χωρίς να το γνωρίζουν, εκείνη τη στιγμή έδιναν στην παγκόσμια πολιτική δύο ονομασίες που θα επιβίωναν για περισσότερους από δύο αιώνες.

Δεν ήταν ιδεολογία. Ήταν… θέση καθίσματος.

Η μεγαλύτερη ίσως ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι οι όροι «Αριστερά» και «Δεξιά» δεν γεννήθηκαν ως πολιτική θεωρία. Ήταν κυριολεκτικά περιγραφή της θέσης των βουλευτών μέσα στην αίθουσα. Μόνο αργότερα οι δύο λέξεις απέκτησαν ιδεολογικό περιεχόμενο και εξελίχθηκαν στις πολιτικές έννοιες που γνωρίζουμε σήμερα.

Και η Κύπρος πού βρισκόταν;

Την ώρα που στο Παρίσι γεννιούνταν οι όροι «Αριστερά» και «Δεξιά», η Κύπρος συμπλήρωνε ήδη 218 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας. Στον θρόνο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε μόλις ανέλθει ο Σουλτάνος Σελίμ Γ΄ (1789–1807). Στην Κύπρο, Αρχιεπίσκοπος ήταν ο Χρύσανθος (1767–1810), ενώ Δραγουμάνος του νησιού ήταν ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της κυπριακής οθωμανικής περιόδου και βασικός εκπρόσωπος των Ελληνοκυπρίων απέναντι στην Υψηλή Πύλη.

Για τον απλό όμως Κύπριο, το ερώτημα δεν ήταν αν ήταν αριστερός ή δεξιός. Ήταν αν η χρονιά θα έδινε αρκετή σοδειά, αν θα μπορούσε να πληρώσει τους φόρους και αν η οικογένειά του θα περνούσε τον χειμώνα. Η μεγάλη πολιτική συζήτηση του Παρισιού έμοιαζε πολύ μακρινή από την καθημερινότητα ενός μικρού νησιού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Μια Κύπρια στην καρδιά της Γαλλικής Επανάστασης

Κι όμως, υπάρχει και μια άγνωστη κυπριακή σύνδεση με εκείνη την εποχή. Την ώρα που γεννιούνταν η σύγχρονη πολιτική ορολογία, στο Παρίσι ζούσε η Ξάνθη Ξενιέρου (Élisabeth Santi Lumaca Chénier). Γεννημένη στην Κωνσταντινούπολη από οικογένεια με καταγωγή από τη Λάρνακα, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες λογίες του 18ου αιώνα.

Το φιλολογικό της σαλόνι αποτέλεσε σημείο συνάντησης λογίων, φιλελλήνων και ανθρώπων των γραμμάτων. Οι δύο γιοι της, ο André Chénier και ο Marie-Joseph Chénier, πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης. Ο πρώτος, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της Γαλλίας, οδηγήθηκε στη λαιμητόμο το 1794, μόλις λίγες ημέρες πριν από την πτώση του Ροβεσπιέρου.

Η ίδια η Ξάνθη δεν ξέχασε ποτέ την ελληνική και κυπριακή καταγωγή της. Στο σπίτι της καλλιεργήθηκαν ιδέες που αργότερα επηρέασαν τον ελληνικό Διαφωτισμό και, σύμφωνα με ιστορικές πηγές, ενέπνευσαν ακόμη και κύκλους από τους οποίους προέκυψε το «Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο», μία από τις σημαντικότερες προδρομικές οργανώσεις πριν από τη Φιλική Εταιρεία.

Έτσι, ενώ στην Κύπρο οι άνθρωποι πάλευαν με τις δυσκολίες της οθωμανικής διοίκησης, μια γυναίκα κυπριακής καταγωγής βρισκόταν στο επίκεντρο των πνευματικών εξελίξεων της Ευρώπης.

Οι ιδέες αλλάζουν. Οι λέξεις μένουν.

Η Αριστερά του 1789 δεν είναι η Αριστερά του σήμερα. Το ίδιο ισχύει και για τη Δεξιά. Οι κοινωνίες άλλαξαν, τα πολιτεύματα μεταμορφώθηκαν και οι πολιτικές θεωρίες εξελίχθηκαν. Οι ίδιες όμως δύο λέξεις εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σχεδόν σε κάθε δημοκρατία του κόσμου.

Και όλα ξεκίνησαν από μια απλή διάταξη καθισμάτων.

Η ιστορία μιας… καρέκλας

Η ιστορία είναι γεμάτη παράδοξα. Δύο λέξεις που σήμερα χωρίζουν κοινοβούλια, κόμματα και κοινωνίες δεν γεννήθηκαν μέσα από κάποιο φιλοσοφικό έργο ούτε από κάποιο σύνταγμα. Γεννήθηκαν επειδή κάποιοι βουλευτές κάθισαν δεξιά και κάποιοι άλλοι αριστερά.

Μερικές φορές οι μεγαλύτερες αλλαγές στην ιστορία δεν ξεκινούν από μια μάχη.

Ξεκινούν από μια θέση μέσα σε μια αίθουσα..

Πηγές: Archives parlementaires de la Révolution française./Encyclopaedia Britannica – Left and Right./ François Furet, The French Revolution./Centre of Visual Arts and Research (CVAR), Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη./Polignosi: Ξάνθη Ξενιέρου, Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, Οθωμανική περίοδος της Κύπρου.