Δέκα χρόνια μετά το κούρεμα του 2013, ένα παιδικό βιβλίο υπενθύμισε ότι η οικονομική παιδεία δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαίο εφόδιο για κάθε πολίτη.
Του Κρίστοφερ Πιτσιλλίδη*
Τον Μάρτιο του 2013 η Κύπρος έζησε μία από τις πιο δραματικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της. Οι ουρές έξω από τις τράπεζες, η αγωνία των καταθετών, η κατάρρευση της Λαϊκής Τράπεζας και το πρωτοφανές «κούρεμα» των ανασφάλιστων καταθέσεων σημάδεψαν μια ολόκληρη γενιά. Ξαφνικά, όροι όπως bail-in, ανακεφαλαιοποίηση, ρευστότητα, εγγύηση καταθέσεων και συστημικός κίνδυνος έγιναν πρωτοσέλιδα και καθημερινές συζητήσεις.
Το σοκ ήταν τεράστιο. Όχι μόνο για τις οικονομικές του συνέπειες, αλλά και γιατί αποκάλυψε κάτι που μέχρι τότε περνούσε απαρατήρητο: την περιορισμένη οικονομική και τραπεζική παιδεία μεγάλου μέρους της κοινωνίας. Οι περισσότεροι χρησιμοποιούσαμε τις τράπεζες καθημερινά, καταθέταμε τις οικονομίες μας, πληρώναμε δάνεια και κάναμε συναλλαγές, χωρίς να γνωρίζουμε ουσιαστικά πώς λειτουργεί το τραπεζικό σύστημα.
Έξι χρόνια αργότερα, το 2019, η εφημερίδα «Η Καθημερινή» κυκλοφόρησε, σε συνεργασία με τη Disney, τη σειρά εκπαιδευτικών εκδόσεων «Η Οικονομία του Σκρουτζ». Ανάμεσα στα τεύχη ξεχωρίζει εκείνο που είναι αφιερωμένο στην ιστορία των τραπεζών.
Η επιλογή του Σκρουτζ Μακ Ντακ μόνο τυχαία δεν ήταν. Ο διασημότερος φανταστικός επιχειρηματίας του κόσμου, γνωστός για την περιουσία του αλλά και για την επιχειρηματική του διορατικότητα, χρησιμοποιήθηκε ως αφηγητής για να εξηγήσει στα παιδιά έννοιες που πολλοί ενήλικες δυσκολεύονται ακόμη να κατανοήσουν.
Το βιβλίο παρουσιάζει την εξέλιξη των τραπεζών από τους πρώτους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας και της αρχαίας Ελλάδας μέχρι τα σύγχρονα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Εξηγεί γιατί δημιουργήθηκαν οι τράπεζες, πώς λειτουργούν οι καταθέσεις, γιατί υπάρχει ο τόκος, πώς χρηματοδοτούνται επιχειρήσεις και νοικοκυριά και γιατί η κυκλοφορία του χρήματος αποτελεί βασικό στοιχείο της οικονομικής ανάπτυξης.
Παράλληλα, εισάγει με απλό και κατανοητό τρόπο έννοιες όπως η αποταμίευση, η επένδυση, η διαφοροποίηση του κινδύνου και η αξία του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Με άλλα λόγια, εξηγεί βασικές αρχές οικονομικής συμπεριφοράς που θα έπρεπε να αποτελούν μέρος της γενικής παιδείας κάθε πολίτη.
Το σημαντικότερο όμως μήνυμα του βιβλίου δεν αφορά τον Σκρουτζ. Αφορά εμάς.
Η τραπεζική κρίση του 2013 δεν προκλήθηκε επειδή οι πολίτες δεν γνώριζαν πώς λειτουργούν οι τράπεζες. Οι αποφάσεις που οδήγησαν στο κούρεμα ήταν αποτέλεσμα σύνθετων οικονομικών, τραπεζικών και πολιτικών εξελίξεων. Ωστόσο, η κρίση ανέδειξε πόσο απαραίτητη είναι η οικονομική παιδεία ώστε οι πολίτες να μπορούν να κατανοούν τις αποφάσεις που επηρεάζουν τις αποταμιεύσεις, τις επενδύσεις και την καθημερινότητά τους.
Η γνώση δεν αποτρέπει κάθε κρίση. Μπορεί όμως να βοηθήσει έναν πολίτη να αντιλαμβάνεται καλύτερα τους κινδύνους, να αξιολογεί τις επιλογές του και να συμμετέχει πιο ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αξία της συγκεκριμένης έκδοσης. Δεν απευθύνεται μόνο στα παιδιά. Υπενθυμίζει και στους μεγάλους ότι η οικονομική παιδεία δεν είναι προνόμιο των τραπεζιτών ή των οικονομολόγων. Είναι ένα εργαλείο ζωής, εξίσου σημαντικό με τη γνώση της ιστορίας, της γλώσσας ή των μαθηματικών.
Δεκατρία χρόνια μετά το κούρεμα, η εικόνα των ουρών έξω από τις τράπεζες παραμένει χαραγμένη στη συλλογική μνήμη των Κυπρίων. Αν εκείνη η τραυματική εμπειρία μας άφησε ένα διαχρονικό δίδαγμα, αυτό είναι ότι η εμπιστοσύνη στο τραπεζικό σύστημα πρέπει να συνοδεύεται και από γνώση για το πώς λειτουργεί.
Και ίσως τελικά να υπάρχει ένας μικρός συμβολισμός που αξίζει να θυμόμαστε: μετά από μία από τις μεγαλύτερες τραπεζικές κρίσεις στην ιστορία της Κύπρου, ένας ήρωας των παιδικών μας χρόνων βρέθηκε να εξηγεί, με τρόπο απλό και κατανοητό, όσα πολλοί ενήλικες δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία να διδαχθούν.
Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με τη σύγχρονη πραγματικότητα.
Πηγές:Η Οικονομία του Σκρουτζ 2 – Η Ιστορία των Τραπεζών, Η Καθημερινή, Ιούλιος 2019/Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου – στοιχεία για την τραπεζική κρίση του 2013./Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – τεκμηρίωση για την κυπριακή τραπεζική κρίση και το πλαίσιο του bail-in.
