Το λησμονημένο χρονογράφημα του Παύλου Νιρβάνα που, έναν αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να μας κοιτάζει στον καθρέφτη

Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης*

Ξεφυλλίζοντας παλιές εφημερίδες, ανακαλύπτει κανείς συχνά μικρούς θησαυρούς. Ένας από αυτούς είναι το χρονογράφημα «Συντελεσταί Ευλαβείας» του Παύλου Νιρβάνα, που δημοσιεύθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Παρότι γράφτηκε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, το μήνυμά του παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρο, αποδεικνύοντας ότι ορισμένες ανθρώπινες συμπεριφορές δεν αλλάζουν ποτέ.

Η αφορμή του χρονογραφήματος είναι φαινομενικά ασήμαντη. Ένας γαλατάς συλλαμβάνεται να νοθεύει το γάλα του με νερό. Αντί όμως η συζήτηση να επικεντρωθεί στην απάτη, οι γείτονές του σπεύδουν να τον υπερασπιστούν, προβάλλοντας ως επιχείρημα την έντονη θρησκευτικότητά του. Νηστεύει όλες τις νηστείες, εκκλησιάζεται ανελλιπώς, ανάβει μεγάλες λαμπάδες, προσφέρει δωρεές στα ξωκλήσια και θεωρείται υπόδειγμα ευσεβούς ανθρώπου.

Με τη χαρακτηριστική του ειρωνεία, ο Νιρβάνας αντιπαραβάλλει το θαύμα της Κανά, όπου ο Χριστός μετέβαλε το νερό σε κρασί, με το «θαύμα» του γαλατά, ο οποίος κατορθώνει το αντίστροφο: μετατρέπει το νερό σε γάλα. Και όσο αυξάνεται το ποσοστό του νερού μέσα στο γάλα, τόσο –σύμφωνα με τη σαρκαστική λογική των υπερασπιστών του– μεγαλώνει και η… αγιότητά του. Αν δεν επενέβαιναν οι αρχές, αφήνει να εννοηθεί ο συγγραφέας, ίσως να είχε φτάσει μέχρι και στην αγιοσύνη.

Το χιούμορ του Νιρβάνα δεν στρέφεται ποτέ κατά της πίστης. Αντίθετα, στρέφεται εναντίον της υποκρισίας και της αντίληψης ότι η εξωτερική επίδειξη ευσέβειας μπορεί να λειτουργήσει ως άλλοθι για την ανεντιμότητα. Υπενθυμίζει ότι η πραγματική ηθική δεν μετριέται από τον αριθμό των κεριών που ανάβει κάποιος, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται στον συνάνθρωπό του και από την εντιμότητα των πράξεών του.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παύλος Νιρβάνας θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες χρονογράφους. Πίσω από καθημερινά περιστατικά έκρυβε πάντοτε μια βαθύτερη κοινωνική παρατήρηση. Ένας γαλατάς δεν ήταν απλώς ένας γαλατάς· ήταν ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που συχνά συγχέει την εικόνα με την ουσία και την ευσέβεια με την ηθική.

Ίσως γι’ αυτό το συγκεκριμένο χρονογράφημα εξακολουθεί να διαβάζεται με το ίδιο ενδιαφέρον. Η νοθεία του γάλακτος ανήκει πλέον στην ιστορία, όμως η ανθρώπινη τάση να συγχωρείται η ανεντιμότητα όταν συνοδεύεται από μια επιμελώς καλλιεργημένη εικόνα αρετής παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ.

Περισσότερο από εκατό χρόνια μετά τη δημοσίευσή του, οι «Συντελεσταί Ευλαβείας»εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα πιο εύστοχα δείγματα της ελληνικής σατιρικής δημοσιογραφίας. Και ίσως η μεγαλύτερη δύναμη του Παύλου Νιρβάνα να βρίσκεται ακριβώς εκεί: ότι χωρίς κραυγές, χωρίς διδακτισμό και χωρίς προσωπικές επιθέσεις, κατάφερε να γράψει ένα κείμενο που εξακολουθεί να μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε αν η μεγαλύτερη νοθεία ήταν τελικά εκείνη του γάλακτος ή εκείνη της ανθρώπινης συνείδησης.

Πηγές: Παύλος Νιρβάνας, «Συντελεσταί Ευλαβείας», χρονογράφημα δημοσιευμένο στην εφημερίδα Αθηναϊκή (αρχές 20ού αιώνα)./Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης – SearchCulture.gr, ψηφιακές συλλογές για τον Παύλο Νιρβάνα./ΕΛΙΑ – Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ), αρχειακό υλικό και φωτογραφικές συλλογές./Ακαδημία Αθηνών – Βιογραφικά στοιχεία Παύλου Νιρβάνα.

*Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» του Sigmalive.com αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής και ευρύτερης ελληνικής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με γεγονότα, πρόσωπα και ιστορίες που εξακολουθούν να επηρεάζουν το παρόν.

Διαβάστε επίσης: 12 Σεπτεμβρίου 1974: Το μικρότερο μνημείο της Κύπρου είναι ένα προσφυγόσημο