Η Αγία Βιργίττα χαρακτήρισε την Αμμόχωστο «τα Γόμορρα», προφήτευσε ότι ο Χριστός θα την κατακάψει με φωτιά, ενώ οι Ορθόδοξοι ιερείς την αποκάλεσαν «εγγαστρίμυθο».

Πριν από λίγες εβδομάδες, ξεφυλλίζοντας το εξαιρετικό βιβλίο της Rita C. Severis The Swedes in Cyprus στις συλλογές του CVAR, έπεσα πάνω σε μία από τις πιο παράξενες αλλά και αποκαλυπτικές μαρτυρίες που έχουν γραφτεί ποτέ για την Κύπρο.

Πρωταγωνίστρια δεν ήταν κάποιος κατακτητής, περιηγητής ή αποικιακός αξιωματούχος.

Ήταν μία αγία.

Και μάλιστα μία αγία που, αν κρίνουμε από όσα κατέγραψε για το νησί μας, δύσκολα θα κέρδιζε τον τίτλο της πιο αγαπητής επισκέπτριας στην κυπριακή ιστορία.

Το 1372, η Αγία Βιργίττα της Σουηδίας, μία από τις σημαντικότερες μορφές του μεσαιωνικού χριστιανισμού και μετέπειτα προστάτιδα αγία της Ευρώπης, έφθασε στην Κύπρο κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους. Δεν ήρθε ως απλή προσκυνήτρια. Ήρθε ως μυστικίστρια, ως γυναίκα που πίστευε ότι δεχόταν θεϊκές αποκαλύψεις και ως φορέας μιας απόλυτης βεβαιότητας για το τι ήταν σωστό και τι λάθος.

Και δεν της άρεσε καθόλου αυτό που είδε.

Στις περίφημες «Αποκαλύψεις» της, η Αμμόχωστος παρουσιάζεται ως «τα Γόμορρα». Οι άρχοντες του βασιλείου περιγράφονται ως διεφθαρμένοι και οι κάτοικοι ως ένας λαός που είχε απομακρυνθεί από τον Θεό. Η γλώσσα της είναι τόσο σκληρή που ξαφνιάζει ακόμη και σήμερα.

Δεν αρκείται σε προειδοποιήσεις. Μιλά για θεία τιμωρία, για αφανισμό και για αιώνια καταδίκη. Σε ένα από τα πιο γνωστά αποσπάσματα που παραθέτει η Severis, οι Κύπριοι απειλούνται ότι θα εκδιωχθούν από την παρουσία του Θεού και θα τοποθετηθούν «στην αιώνια κόλαση ανάμεσα στους εχθρούς Του». Σε άλλο σημείο προφητεύεται ότι η μνήμη τους θα χαθεί από τις καρδιές των ανθρώπων «σαν να μην είχαν ποτέ γεννηθεί».

Η Βιργίττα προχώρησε ακόμη περισσότερο. Προφήτευσε ότι ο Χριστός θα έριχνε φωτιά για να κατακάψει την Αμμόχωστο εξαιτίας της ακολασίας και της ηθικής παρακμής των κατοίκων της. Οι Ορθόδοξοι ιερείς της εποχής απέρριψαν τις αποκαλύψεις της και, σύμφωνα με τις πηγές, την αποκάλεσαν «εγγαστρίμυθο» — έναν ιδιαίτερα βαρύ χαρακτηρισμό της μεσαιωνικής εκκλησιαστικής γλώσσας για πρόσωπα που θεωρούνταν ψευδοπροφήτες ή φορείς δαιμονικών αποκαλύψεων.

Όταν όμως έναν χρόνο αργότερα οι Γενουάτες επιτέθηκαν στην Αμμόχωστο, την κατέλαβαν και προκάλεσαν την παρακμή της, πολλοί θεώρησαν ότι οι προειδοποιήσεις της είχαν επαληθευθεί. Έτσι γεννήθηκε η φήμη της ως μιας μεσαιωνικής Κασσάνδρας, που κανείς δεν πίστεψε μέχρι να είναι πλέον αργά.

Ιδιαίτερη αυστηρότητα επιφυλάσσει για τους Ορθόδοξους Κυπρίους. Για τη Βιργίττα, τέκνο της λατινικής Ευρώπης του 14ου αιώνα, η υποταγή στη Ρώμη δεν ήταν απλώς θεολογικό ζήτημα αλλά προϋπόθεση σωτηρίας. Η Ορθοδοξία δεν αντιμετωπίζεται ως συγγενής χριστιανική παράδοση αλλά ως απόκλιση που οδηγεί στην απώλεια.

Όπως παρατηρεί η Rita Severis, μέσα από τις αποκαλύψεις της η Βιργίττα εμφανίζεται συχνά περισσότερο ως αυστηρός κατήγορος παρά ως ποιμένας. Η δε επιμονή της στην καθολική ορθοδοξία αντανακλά το κλίμα μιας εποχής όπου η διαφορετική πίστη δεν ήταν αντικείμενο διαλόγου αλλά αιτία καταδίκης.

Και εδώ η ιστορία αρχίζει να αποκτά το γνωστό της χιούμορ.

Διότι η γυναίκα που θεωρούσε τον παπισμό μοναδικό δρόμο προς τη σωτηρία δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι δύο αιώνες αργότερα η πατρίδα της θα εγκατέλειπε τον Καθολικισμό και θα ακολουθούσε τη Μεταρρύθμιση. Ούτε ότι επτά αιώνες μετά την επίσκεψή της χιλιάδες συμπατριώτες της θα επέλεγαν την ελεύθερη επαρχία Αμμοχώστου ως αγαπημένο καλοκαιρινό προορισμό.

Και εδώ προκύπτει το αναπόφευκτο ερώτημα.

Αν η Αγία Βιργίττα σοκαρίστηκε τόσο πολύ από τη μεσαιωνική Αμμόχωστο του 1372, τι θα συνέβαινε αν έκανε σήμερα μια βραδινή βόλτα στην Αγία Νάπα;

Ας την φανταστούμε να περπατά στη λεωφόρο Νησί. Να παρατηρεί τις φωτεινές επιγραφές, τα beach bars, τα πάρτι μέχρι τα ξημερώματα και τα πλήθη των νεαρών τουριστών που διασκεδάζουν με τρόπους που δύσκολα περιγράφονται σε αγιολογικά κείμενα.

Κάπου εκεί, τα «Γόμορρα» της Αμμοχώστου του 14ου αιώνα ίσως να της φαίνονταν μια μάλλον συγκρατημένη διατύπωση.

Ωστόσο, το πραγματικό ενδιαφέρον της ιστορίας δεν βρίσκεται στις υπερβολές μιας μεσαιωνικής αγίας. Βρίσκεται στο πόσο διαχρονικές είναι οι βεβαιότητες των ανθρώπων. Κάθε εποχή παράγει τους δικούς της προφήτες καταστροφής, ανθρώπους πεπεισμένους ότι κατέχουν τη μοναδική αλήθεια και ότι ο κόσμος γύρω τους οδεύει αναπόφευκτα προς την άβυσσο.

Και ίσως εδώ να κρύβεται μια ακόμη μικρή ιστορική ειρωνεία. Για γενιές Κυπρίων η φράση «το λαμπρόν σας να σας κάψει» ακούγεται ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές κατάρες της λαϊκής μας παράδοσης. Δεν γνωρίζουμε φυσικά την προέλευσή της. Διαβάζοντας όμως τις αποκαλύψεις της Βιργίττας, δύσκολα δεν παρατηρεί κανείς μια συγγένεια στη λογική τους. Η Σουηδή αγία ουσιαστικά προειδοποιούσε ότι οι ίδιες οι ευλογίες που είχαν δοθεί στους Κυπρίους θα μετατρέπονταν σε καταδίκη τους. Όχι να τους τιμωρήσει το σκοτάδι, αλλά να τους κάψει το ίδιο το φως. Πρόκειται περισσότερο για έναν λογοτεχνικό συνειρμό παρά για ιστορικό συμπέρασμα, αλλά είναι ένας συνειρμός που δύσκολα περνά απαρατήρητος.

Η μαρτυρία της Αγίας Βιργίττας διασώζεται μέσα από την εξαιρετική μελέτη της Rita C. Severis The Swedes in Cyprus, μια ακόμη υπενθύμιση του πόσο πολύτιμο παραμένει το έργο του CVAR στη διάσωση και ανάδειξη των ευρωπαϊκών μαρτυριών για την Κύπρο.

Η Κύπρος του 1372 δεν χάθηκε επειδή το προφήτευσε η Βιργίττα.

Οι Λουζινιανοί πέρασαν.

Οι Γενουάτες πέρασαν.

Οι Βενετοί πέρασαν.

Οι Οθωμανοί πέρασαν.

Οι κατάρες ξεθώριασαν και οι προφητείες ξεχάστηκαν.

Επτά αιώνες αργότερα, η Αγία Βιργίττα είναι αγία, οι Λουζινιανοί είναι ιστορία και η Αμμόχωστος εξακολουθεί να κατοικεί τη συλλογική μας μνήμη.

Οι κατάρες ξεχάστηκαν.

Η Κύπρος όχι.

Πηγή: Rita C. Severis, The Swedes in Cyprus, Λευκωσία, 2008.

* Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης της συλλογικής μνήμης του κυπριακού εφημεριδικού Τύπου και ερευνητής ιστορικών τεκμηρίων της Κύπρου.