Σαν σήμερα, στις 3 Ιουνίου 1920, πέθανε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου ο Κρικόρ Μελκονιάν. Κανείς τότε δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι ο θάνατός του θα αποτελούσε την αφετηρία για τη δημιουργία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος που θα άλλαζε όχι μόνο τη μοίρα χιλιάδων Αρμενίων, αλλά και την ίδια την ιστορία της Κύπρου.
Το 2026 συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την ίδρυση του Μελκονιάν Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου στη Λευκωσία. Ωστόσο, η επέτειος αυτή συνοδεύεται από μια πικρή αντίφαση. Το σχολείο που υπήρξε για δεκαετίες η καρδιά της Αρμενικής Διασποράς στην Ανατολική Μεσόγειο παραμένει κλειστό από το 2005. Είκοσι ένα χρόνια σιωπής βαραίνουν σήμερα τους διαδρόμους ενός χώρου που κάποτε έσφυζε από ζωή, γέλια, όνειρα και ιστορίες από κάθε γωνιά του κόσμου.
Η ιστορία των αδελφών Κρικόρ και Καραμπέτ Μελκονιάν μοιάζει βγαλμένη από μυθιστόρημα. Γεννημένοι στην Καισάρεια της Μικράς Ασίας, μετανάστευσαν στην Αίγυπτο, όπου από μικροέμποροι καπνού εξελίχθηκαν σε επιχειρηματικούς κολοσσούς. Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, οι επιχειρήσεις τους είχαν καταστεί από τις μεγαλύτερες της Μέσης Ανατολής. Όμως η μεγαλύτερη παρακαταθήκη τους δεν ήταν η περιουσία τους, αλλά η πίστη τους ότι η παιδεία μπορούσε να διασφαλίσει το μέλλον ενός λαού που βίωνε διωγμούς, ξεριζωμό και προσφυγιά.
Η Αρμενική Γενοκτονία και η διασπορά εκατοντάδων χιλιάδων Αρμενίων ενίσχυσαν αυτή την πεποίθηση. Αν και οι ίδιοι δεν είχαν λάβει υψηλή μόρφωση, αναγνώριζαν τη δύναμη της εκπαίδευσης. Ο Κρικόρ οραματιζόταν ένα σχολείο για κορίτσια, ενώ ο Καραμπέτ ένα ίδρυμα που θα αγκάλιαζε όλα τα παιδιά της Διασποράς. Μετά τον θάνατο του πρώτου, το όραμά τους άρχισε να υλοποιείται στη Λευκωσία.
Το Μελκονιάν δεν ήταν απλώς ένα σχολείο. Ήταν ένα σπίτι για τα παιδιά των επιζώντων της Γενοκτονίας. Ήταν ένας χώρος όπου η απώλεια μετατρεπόταν σε γνώση και η προσφυγιά σε προοπτική. Για δεκαετίες, μαθητές από τον Λίβανο, τη Συρία, την Αίγυπτο, το Ιράν, την Ελλάδα, την Ευρώπη, την Αμερική και την Αυστραλία έφθαναν στην Κύπρο για να φοιτήσουν στο ίδρυμα, δημιουργώντας δεσμούς που διατηρούνται μέχρι σήμερα.
Μέσα από το Μελκονιάν, η Κύπρος απέκτησε μια μοναδική θέση στον παγκόσμιο αρμενικό χάρτη. Η Λευκωσία δεν ήταν απλώς η πρωτεύουσα ενός μικρού νησιού της Ανατολικής Μεσογείου. Ήταν το σημείο συνάντησης της Αρμενικής Διασποράς, ένας τόπος όπου διαφορετικές γενιές Αρμενίων ανακάλυπταν τις κοινές τους ρίζες και διαμόρφωναν το κοινό τους μέλλον.
Γι’ αυτό και το κλείσιμο του σχολείου το 2005 δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως μια απλή διοικητική απόφαση. Για πολλούς αποφοίτους και μέλη της αρμενικής κοινότητας, σήμανε το τέλος ενός ζωντανού συμβόλου της συλλογικής τους μνήμης. Μέχρι σήμερα, η συζήτηση γύρω από το μέλλον του χώρου και την κληρονομιά των αδελφών Μελκονιάν παραμένει ανοικτή.
Εκατό χρόνια μετά την ίδρυσή του, το μεγάλο ερώτημα δεν αφορά μόνο την ιδιοκτησία του Μελκονιάν. Αφορά το κατά πόσο μπορεί να παραμείνει σιωπηλό ένα ίδρυμα που δημιουργήθηκε για να δίνει φωνή, μόρφωση και ελπίδα σε έναν λαό της προσφυγιάς.
Σήμερα, στην επέτειο του θανάτου του Κρικόρ Μελκονιάν, η μεγαλύτερη υπενθύμιση της προσφοράς του δεν βρίσκεται στο μαρμάρινο μαυσωλείο που δεσπόζει στον χώρο του σχολείου. Βρίσκεται στις χιλιάδες ζωές που άλλαξαν χάρη στο Μελκονιάν. Ένα σχολείο που μπορεί να παραμένει βουβό εδώ και 21 χρόνια, αλλά εξακολουθεί να μιλά μέσα από τη μνήμη όσων το έζησαν και μέσα από την ιστορία της ίδιας της Κύπρου.
Ίσως η ζωή των αδελφών Μελκονιάν να συνοψίζεται στην ακόλουθη αρμενική παροιμία:
«Որքան ծառը պտուղ է տալիս, այնքան գլուխը խոնարհում է»
«Όσο περισσότερο καρπό δίνει ένα δέντρο, τόσο περισσότερο σκύβει το κεφάλι του.»
Παρά τον αμύθητο πλούτο τους, επέλεξαν να επενδύσουν όχι σε μνημεία για τους ίδιους, αλλά στην παιδεία χιλιάδων παιδιών. Έναν αιώνα μετά την ίδρυση του Μελκονιάν και 21 χρόνια μετά τη σιωπή του, οι καρποί εκείνης της επιλογής εξακολουθούν να ζουν σε κάθε απόφοιτο που πέρασε από τις αίθουσές του, στην αρμενική κοινότητα της Κύπρου και στη συλλογική μνήμη ενός λαού που βρήκε στη Λευκωσία ένα δεύτερο σπίτι.
