Πολύ πριν οι Φοινικούδες αποκτήσουν τη σημερινή τους μορφή, πολύ πριν τις μεγάλες συναυλίες, τα περίπτερα και τις χιλιάδες επισκέπτες που κατακλύζουν κάθε χρόνο τη Λάρνακα, ο Κατακλυσμός της πόλης είχε ήδη τραβήξει το ενδιαφέρον της Ευρώπης.

Η πιο εντυπωσιακή απόδειξη βρίσκεται σε ένα σπάνιο γαλλικό χαρακτικό του 19ου αιώνα με τίτλο «Au Cataclysmos à Larnaka», το οποίο παρουσιάζει μια Λάρνακα σχεδόν αγνώριστη για τα σημερινά δεδομένα. Ξύλινες αποβάθρες, ιστιοφόρα παραταγμένα στη θάλασσα και πλήθη ανθρώπων συγκεντρωμένα στην ακτή για τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Πνεύματος.

Για χρόνια η εικόνα αυτή θεωρείτο απλώς μια παλιά απεικόνιση του Κατακλυσμού. Η ιστορική της αξία όμως είναι πολύ μεγαλύτερη.

Η έρευνα δείχνει ότι η συγκεκριμένη εικόνα προέρχεται από το εικονογραφημένο ταξιδιωτικό έργο του Γάλλου περιηγητή Émile Deschamps, Au pays d’Aphrodite – Chypre, carnet d’un voyageur, το οποίο εκδόθηκε στο Παρίσι το 1898. Ο Deschamps έζησε στην Κύπρο μεταξύ 1892 και 1894 και κατέγραψε με λεπτομέρεια τις εντυπώσεις του από τη Λάρνακα, τους ανθρώπους της και φυσικά τον Κατακλυσμό, τον οποίο περιγράφει ως μία από τις σημαντικότερες λαϊκές γιορτές του νησιού. (folk-arts.cyi.ac.cy)

Ωστόσο, η ιστορία πηγαίνει ακόμη πιο πίσω.

Ήδη από τις 20 Ιουλίου 1878, λίγες μόλις ημέρες μετά τη μετάβαση της Κύπρου στη βρετανική διοίκηση, το διάσημο γαλλικό εικονογραφημένο περιοδικό Le Monde Illustréδημοσίευε χαρακτικό με τίτλο «L’Île de Chypre – Types et Moeurs – La Fête de Vénus à Larnaka». Η εικόνα περιγράφει ευθέως τον Κατακλυσμό της Λάρνακας και αποτελεί μία από τις αρχαιότερες γνωστές ευρωπαϊκές εικονογραφικές αναφορές στη γιορτή. (cvar.severis.org)

Το γεγονός αυτό είναι αποκαλυπτικό.

Δείχνει ότι ο Κατακλυσμός της Λάρνακας δεν ήταν μια τοπική εκδήλωση περιορισμένης εμβέλειας. Ήταν ήδη τόσο ξεχωριστός ώστε να καταγράφεται και να παρουσιάζεται στο ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πολιτιστικά φαινόμενα της Κύπρου.

Η Λάρνακα άλλωστε υπήρξε το σημαντικότερο λιμάνι του νησιού κατά τον 19ο αιώνα. Η θάλασσα καθόριζε την οικονομία, την κοινωνική ζωή και την ταυτότητα της πόλης. Δεν είναι τυχαίο ότι ακριβώς εδώ αναπτύχθηκε η μεγαλύτερη θαλασσοπανήγυρη της Κύπρου.

Ο λαογράφος Αθανάσιος Σακελλάριος, γράφοντας στα τέλη του 19ου αιώνα, περιγράφει πλήθη ανθρώπων να συγκεντρώνονται στις παραλίες κατά την ημέρα του Αγίου Πνεύματος, να λούζονται στη θάλασσα, να περιδιαβαίνουν τις ακτές με βάρκες και να καταβρέχονται μεταξύ τους «χάριν αστεϊότητος». Το έθιμο ήταν ήδη βαθιά ριζωμένο στη λαϊκή ζωή της Κύπρου.

Το 1918 ο Δήμος Λάρνακας, ύστερα από πρωτοβουλία του ιστοριοδίφη Νεοκλή Κυριαζή, θεσμοθέτησε επίσημα τη γιορτή ως δημοτική πανήγυρη. Η ημερομηνία αυτή δεν σηματοδοτεί τη γέννηση του Κατακλυσμού, αλλά τη μετάβασή του από αυθόρμητο λαϊκό έθιμο σε οργανωμένη δημόσια γιορτή.

Οι φωτογραφίες που ακολούθησαν κατά τον 20ό αιώνα αποτυπώνουν αυτή την εξέλιξη. Οι μικρές αποβάθρες και τα ιστιοφόρα έδωσαν σταδιακά τη θέση τους στις Φοινικούδες. Οι φοινικιές μεγάλωσαν, το παραλιακό μέτωπο διαμορφώθηκε και η γιορτή μετατράπηκε σε παγκύπριο γεγονός.

Κι όμως, παρά τις αλλαγές της πόλης, η ουσία παραμένει ίδια.

Η θάλασσα εξακολουθεί να βρίσκεται στο κέντρο της γιορτής. Το νερό εξακολουθεί να συμβολίζει την κάθαρση, την αναγέννηση και τη μετάβαση στο καλοκαίρι. Και η Λάρνακα εξακολουθεί να είναι η πρωτεύουσα μιας παράδοσης που ενώνει αρχαίες τελετουργίες, χριστιανικούς συμβολισμούς και τη συλλογική μνήμη των Κυπρίων.

Κοιτάζοντας σήμερα εκείνα τα γαλλικά χαρακτικά του 1878 και του 1898, δεν βλέπουμε απλώς παλιές εικόνες.

Βλέπουμε τον πρόγονο του σημερινού Κατακλυσμού των Φοινικούδων.