Πολλά έχουν λεχθεί τις τελευταίες μέρες με αφορμή την απόφαση του Eurogroup για τη δανειακή σύμβαση με την Κύπρο. Οι συζητήσεις για το τί έφταιξε και φτάσαμε στο χείλος του γκρεμού, ή καλύτερα κοντά στη χρεωκοπία του κράτους, θα συνεχιστούν για μέρες, βδομάδες και ίσως μήνες. Νέα αποκαλυπτικά στοιχεία βγαίνουν στο φως της δημοσιότητας καθημερινά για την τραγική κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει ο τραπεζικός τομέας. Ο κόσμος απαιτεί να μάθει ποιός πραγματικά έφταιξε και φτάσαμε ως εδώ, και δε θα σταματήσει να φωνάζει αν δεν δει τους ‘ενόχους’ να τιμωρούνται παραδειγματικά. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει ήδη δώσει εντολή για την έναρξη έρευνας, για απόδοση ποινικών ευθυνών σε άτομα που με τις πράξεις τους μας έφεραν σε αυτή την απελπιστικά δύσκολη θέση.

Προσωπικά, έχω τις αμφιβολίες μου αν η έρευνα αυτή θα καταλήξει σε παραδειγματική τιμωρία των ενόχων για να ικανοποιηθεί και η λαϊκή οργή κατά των υπαιτίων. Κάποιοι ευθύνονται, ίσως όχι τόσο για τις πράξεις τους για τις οποίες θα μπορούσε να αποδειχθεί η ενοχή τους ευκολότερα, αλλά περισσότερο για την απραξία ή τις παραλήψεις τους. Θα ήθελα εδώ να υπενθυμίσω ότι για το μεγάλο οικονομικό σκάνδαλο του Χρηματιστηρίου Αξιών Κύπρου και της φούσκας των μετοχών δεν τιμωρήθηκε κανείς. Ελπίζω αυτή τη φορά το μαχαίρι να φτάσει στο κόκκαλο και να βρεθούν σημαντικά αποδεικτικά στοιχεία για το ρόλο των υπευθύνων που έπαιρναν τις αποφάσεις και φτάσαμε στη μεγάλη αυτή τραπεζική κρίση.

Επιχειρώντας μια ανάλυση των αιτιών, παραθέτω επιγραμματικά τους τέσσερις πιο σημαντικούς λόγους για την τεραστίων διαστάσεων τραπεζική κρίση:

1.    Αντιλαμβάνομαι πλήρως τους λόγους που οδήγησαν τις διοικήσεις και των τριών τραπεζών μας στην επέκταση τους στην Ελλάδα, τη μητέρα πατρίδα. Μια χώρα με ίδια γλώσσα και θρησκεία, ήθη και έθιμα αλλά και στενές σχέσεις σε όλα τα επίπεδα και ειδικότερα στο επίπεδο της αυξανόμενης επιχειρηματικής δραστηριότητας. Μια χώρα με μεγάλο αριθμό Κυπρίων φοιτητών αλλά και μόνιμων Κυπρίων κατοίκων, όπως επίσης και με μεγάλο αριθμό επισκεπτών / τουριστών ολόχρονα. Αυτή όμως η επεκτατική πολιτική στην Ελλάδα, αύξησε το ρίσκο που πήραν οι Κυπριακές Τράπεζες σε μια χώρα που έμπαινε σε βαθιά οικονομική κρίση με όλα τα αρνητικά συνεπακόλουθα (μείωση καταθέσεων, αύξηση μη-εξυπηρετούμενων δανείων κ.α.) που αυτό συνεπάγεται. Αν προσθέσουμε σε αυτό, τις κατηγορίες που βγαίνουν τώρα στο προσκήνιο για το ύψος των επισφαλών δανείων που είχαν δοθεί χωρίς τις απαραίτητες εγγυήσεις και εξασφαλίσεις τότε όλο αυτό δημιούργησε μια φούσκα που οι τράπεζές μας αδυνατούσαν να αντιμετωπίσουν.

2.    Επίσης, αντιλαμβάνομαι πλήρως την επέκταση των τραπεζών μας στο Ηνωμένο Βασίλειο, μια χώρα με μια μεγάλη και ενεργή κυπριακή παροικία. Δεν έχω όμως κατανοήσει τα μεγάλα επενδυτικά ανοίγματα της Τράπεζας Κύπρου και της Λαϊκής Τράπεζας σε χώρες όπως Σερβία, Ουκρανία, Ρουμανία και Ρωσία με την εξαγορά υφιστάμενων τραπεζών. Αποδείχθηκε εκ των υστέρων ότι αυτές οι κινήσεις ήταν το λιγότερο προβληματικές και αυτό επιβεβαιώνεται και από τις ανύπαρκτες κερδοφορίες των περισσοτέρων από αυτών των τραπεζών.  

3.    Η αγορά κυβερνητικών ομολόγων από μια χώρα μέλος της Ευρωζώνης θεωρείτο μια ασφαλής επένδυση για τις διοικήσεις των τραπεζών μας. Σίγουρα οι τραπεζίτες των δύο μεγάλων τραπεζών προτίμησαν τα ομόλογα του ελληνικού δημοσίου από τα ομόλογα άλλων χωρών λόγω της πολύ ψηλής απόδοσης που πρόσφεραν στους αποταμιευτές/επενδυτές αλλά και της χαμηλής τιμής που είχαν στη δευτερογενή αγορά. Δε θα εξετάσω τους ψιθύρους που ακούγονται εδώ και μήνες για αλλότριους σκοπούς προς αγορά αυτών των ομολόγων, εκτός από την υψηλή απόδοση που είχαν. Αυτό πιστεύω θα το εξετάσει η ερευνητική επιτροπή που διόρισε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Το σίγουρο είναι ότι ξένες τράπεζες ξεφορτωθήκαν μεγάλο αριθμό ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου στις κυπριακές τράπεζες.

Αντιλαμβάνομαι πλήρως ότι οι τράπεζές μας, βλέποντας να επέρχεται ένας κορεσμός στην κυπριακή τραπεζική αγορά με συνεπακόλουθο την μειωμένη κερδοφορία και θέλοντας να αυξήσουν τα κέρδη τους αγόρασαν ελληνικά ομόλογα αρκετών δισεκατομμυρίων ευρώ με την πεποίθηση ότι το δημόσιο χρέος της ευρωζώνης ήταν πέρα για πέρα ασφαλές. Η μόνη τράπεζα η οποία δεν ακολούθησε τις δύο μεγάλες, ήταν η Ελληνική Τράπεζα, παρά τις έντονες πιέσεις του Αρχιεπισκόπου Κύπρου. Αν το ΔΣ της τράπεζας αυτής αγόραζε με το διαθέσιμο ρευστό που είχε, μεγάλης αξίας ελληνικά ομόλογα, πολύ πιθανόν και η τράπεζα αυτή να αντιμετώπιζε πρόβλημα βιωσιμότητας.  

4.    Η απόφαση για το ‘κούρεμα’ των ελληνικών ομολόγων το γνωστό PSI (Private Sector Initiative / Involvement) αποτέλεσε την ταφόπλακα του τραπεζικού μας συστήματος. Σε μια νύχτα, οι κυπριακές τράπεζες απώλεσαν ‘εθελοντικά’ γύρω στα 4,5 δις ευρώ και οι ισολογισμοί για το 2011 των δύο μεγάλων τραπεζών, Κύπρου και Λαϊκής, από κερδοφόροι έγιναν ζημιογόνοι. Από το κούρεμα του ελληνικού χρέους δε γλύτωσε ούτε και η Ελληνική Τράπεζα, της οποίας ο ισολογισμός μπήκε στο κόκκινο, αλλά σε πολύ πιο περιορισμένο και διαχειρίσιμο βαθμό απ’ ότι στις δύο άλλες κυπριακές τράπεζες. Προσθέτοντας σε αυτό, θα πρέπει να αναφέρω το εγκληματικό λάθος να μη ζητηθεί εκ μέρους της κυπριακής κυβέρνησης  στήριξη από το ταμείο χρηματοπιστωτικής σταθερότητας της Ελλάδας για την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών μας. Ευελπιστώ ότι η έρευνα θα ρίξει φως στο κατά πόσο ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας ήξερε για το μέγεθος της έκθεσης των τραπεζών μας σε ελληνικά ομόλογα αλλά και κατά πόσο ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας, ο Υπουργός Οικονομικών ή οποιοιδήποτε άλλοι τεχνοκράτες, του υπέδειξαν τα πιθανά μελλοντικά προβλήματα από αυτή την εθελοντική ‘βοήθειά’ μας προς την Ελλάδα. Εκείνες πάντως τις κρίσιμες μέρες για την Ελλάδα όλοι εδώ στην Κύπρο μιλούσαν για εθνικό και πατριωτικό καθήκον της Κύπρου για την αποδοχή του PSI και κανένας δεν έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου ότι αυτό που πάμε να δεχθούμε χωρίς ανταλλάγματα μοιάζει με ένα ποδοσφαιρικό ‘αυτογκόλ’. Η έρευνα που διατάχθηκε ελπίζω ότι θα διαφωτίσει αυτή την πολύ σημαντική απόφαση.             

Οι πιο πάνω λόγοι έφεραν τη μεγαλύτερη τραπεζική και οικονομική κρίση μετά το 1974. Ως αποτέλεσμα η Τρόικα και το Eurogroup μας ζήτησαν να βρούμε μόνοι μας τα 5,8 δις της ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών για να μπορέσουν και αυτοί από δικής τους πλευράς να προχωρήσουν στην υπογραφή μνημονίου και στη δανειακή σύμβαση ύψους 10 δις. Το μόνο θετικό (αν μπορώ να το χαρακτηρίσω ως τέτοιο) που υπάρχει σε όλη αυτή την τραγική κατάσταση είναι το γεγονός ότι το ύψος του δανείου που θα μας παραχωρηθεί ανέρχεται στα 10 δις και όχι στα 15,8 δις. Αυτό κάνει το χρέος μας πιο βιώσιμο και ίσως (αυτό εξαρτάται και από εμάς) αποφευχθούν τα επαχθή και σε πολλές περιπτώσεις απάνθρωπα μέτρα και οι συνέπειες από τα μνημόνια που υπογράφτηκαν για την Ελλάδα. Η Τρόικα έχει σίγουρα πολύ κακές εμπειρίες από την περίπτωση της Ελλάδας όπου αναγκάζεται να βάζει περαιτέρω σκληρά μέτρα λιτότητας και εξυγίανσης με σκοπό να κάνει το χρέος της Ελλάδας βιώσιμο και να εξασφαλίζει σε τελική ανάλυση τη δόση της αποπληρωμής του δανείου. Πιστεύω ότι από εδώ και πέρα, και αυτό θα ισχύσει και για άλλες χώρες που θα ζητήσουν τη βοήθειά της, η Τρόικα θα είναι προσεκτική με το ύψος της δανειακής σύμβασης που δίνει σε χώρες που αναγκάζονται να προσφύγουν στο μηχανισμό σταθερότητας.    

Παρόλα αυτά είμαι πεπεισμένος ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετώπιζε και αντιμετωπίζει η Κύπρος είναι η αναδιάρθρωση της ευρύτερης δημόσιας υπηρεσίας. Αντιλαμβάνομαι πλήρως ότι ο κόσμος σήμερα ασχολείται με τα σκληρά μέτρα της Τρόικας για την εξυγίανση του τραπεζικού τομέα. Αν όμως θέλουμε να μη βιώσουμε τα ίδια, αν όχι και χειρότερα, αφού τα μέτρα για την εξυγίανση του δημόσιου τομέα  θα σημαίνουν μείωση των θέσεων εργασίας, επιδομάτων και συντάξεων, θα πρέπει το συντομότερο να πάρουμε τέτοια μέτρα που θα θωρακίσουν το δημόσιο τομέα. Θα πρέπει για πρώτη φορά σε αυτόν τον τόπο τα πολιτικά κόμματα να αγνοήσουν  το πολιτικό κόστος και να διορθώσουμε τα κακώς έχοντα διασφαλίζοντας έτσι τις θέσεις εργασίας. Θα πρέπει το συντομότερο όχι μόνο να αγγίξουμε αλλά και να βρούμε τις κατάλληλες λύσεις στα προβλήματα που όλοι ξέρουν, και ιδιαίτερα οι δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά καμία κυβέρνηση δεν τόλμησε να διορθώσει, π.χ. το σαθρό σύστημα αξιολόγησης των υπαλλήλων, την εναλλαξιμότητα και άλλα πολλά.  

Σε αντίθετη περίπτωση, η Τρόικα θα διορθώσει τον ευρύτερο δημόσιο τομέα ετσιθελικά με αλλαγές που σίγουρα δεν θα είναι αρεστές από κανένα. Σήμερα όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι πρέπει να κατανοήσουν ότι επείγει το κράτος να κλείσει τη δημοσιονομική τρύπα. Μια τρύπα η οποία, εξαιτίας της παγκόσμιας κρίσης αλλά και της πρόσφατης τραπεζικής τραγωδίας του νησιού, θα μεγαλώνει.

Και αυτό μπορεί να γίνει μόνο με περιορισμό των δαπανών του κράτους και δη του μεγάλου μισθολογίου. Δεν ισχυρίζομαι ότι πιθανά μέτρα που θα παρθούν από την κυβέρνηση θα είναι αρεστά, αλλά τουλάχιστον μπορούμε από μόνοι μας να περισώσουμε τις θέσεις εργασίας που πρέπει σήμερα να προστατεύονται σαν κόρη οφθαλμού. Οι μειώσεις στις απολαβές των μισθωτών δυσκολεύουν τα νοικοκυριά αλλά οι απολύσεις τα φέρνουν σε απόγνωση. Η κυβέρνηση μπορεί να πάρει δύσκολα μέτρα σήμερα δείχνοντας μια κοινωνική ευαισθησία την οποία σίγουρα δεν θα επιδείξει η Τρόικα.

O Άδωνις Αμερικάνος κατέχει πτυχίο και μεταπτυχιακό χρηματοοικονομικών και είναι Διδάκτωρ Μάρκετιγκ, [email protected]

Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο αντιπρoσωπεύουν το συγγραφέα και όχι την εκδοτική πολιτική του sigmalive.com