Ιστορικά έγγραφα για τις πρώτες διοικητικές πράξεις του νέου κράτους με πρωταγωνιστές Μακάριο, Κιουτσούκ και Sir Hugh Foot

Της Δόξας Κωμοδρόμου

Διδάκτωρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας

Πανεπιστήμιο Κύπρου

Ένα έγγραφο με ιδιαίτερο ιστορικό βάρος, στο οποίο συνυπάρχουν τα δύο πρώτα Διοικητικά Συμβούλια του ΡΙΚ και της ΣΥΤΑ και οι χειρόγραφες σημειώσεις του τελευταίου Βρετανού Κυβερνήτη της Κύπρου, Sir Hugh Foot, φωτίζει μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της νεότερης κυπριακής ιστορίας, καθώς συνδέονται με τη μετάβαση από τη βρετανική αποικιακή διοίκηση στη λειτουργία των θεσμών της ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας. Το συγκεκριμένο τεκμήριο λειτουργεί ως μια σπάνια μαρτυρία για τις πρώτες ημέρες του νέου κράτους και για τη δημιουργία των οργανισμών που θα αναλάμβαναν βασικούς ρόλους στη δημόσια ζωή της Κύπρου.

Η 16η Αυγούστου 1960 αποτελεί ημερομηνία-ορόσημο. Τις πρώτες πρωινές ώρες εκείνης της ημέρας η Κύπρος έπαψε να αποτελεί αποικία του Βρετανικού Στέμματος και ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος. Η εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας ήταν το αποτέλεσμα της μεταβατικής διαδικασίας που είχε δρομολογηθεί με τις Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου και σηματοδότησε τη μεταβίβαση της κρατικής εξουσίας από τη βρετανική αποικιακή διοίκηση στα συνταγματικά όργανα της νέας Δημοκρατίας. Με την έναρξη ισχύος του Συντάγματος ιδρύθηκε και η Βουλή των Αντιπροσώπων, στο κτήριο της οποίας πραγματοποιήθηκε η επίσημη τελετή κατά την οποία ο τελευταίος Βρετανός Κυβερνήτης, παρέδωσε την εξουσία στον Πρόεδρο Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄ και στον Αντιπρόεδρο Δρα Φαζίλ Κιουτσούκ.  Από το 1963, ως επίσημη επέτειος της ανεξαρτησίας καθιερώθηκε η 1η Οκτωβρίου.

Η εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στη συνταγματική μεταβολή. Προϋπέθετε την άμεση συγκρότηση των θεσμών και των οργανισμών που θα εξασφάλιζαν τη διοικητική συνέχεια και την απρόσκοπτη λειτουργία του νέου κράτους. Για τον σκοπό αυτό, κατά τις τελευταίες ημέρες της αποικιακής διοίκησης, από τις 5 έως τις 15 Αυγούστου 1960, εκδόθηκαν οι αναγκαίες νομοθετικές και διοικητικές πράξεις για την ανασυγκρότηση και τη μεταβίβαση βασικών δημόσιων οργανισμών στη δικαιοδοσία της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ιδιαίτερη θέση μεταξύ αυτών κατείχαν η Cyprus Broadcasting Corporation (CBC), θεσμικός διάδοχος της Κυπριακής Ραδιοφωνικής Υπηρεσίας (CBS) από το 1959 και πρόδρομος του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου (ΡΙΚ), καθώς και η Cyprus Inland Telecommunications Authority (CITA), η οποία το 1961 μετονομάστηκε σε Cyprus Telecommunications Authority (CYTA)- Αρχή Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (ΑΤΗΚ).

Τα αρχειακά τεκμήρια της περιόδου που παρατίθενται αυτούσια στο παρόν άρθρο, αποκαλύπτουν ότι η συγκρότηση των δύο οργανισμών δεν αποτέλεσε μια εξέλιξη που ακολούθησε την ανακήρυξη της Δημοκρατίας. Αντίθετα, είχε προετοιμαστεί συστηματικά ήδη από τους προηγούμενους μήνες και ολοκληρώθηκε μέσα στις τελευταίες ημέρες της αποικιακής διακυβέρνησης. Το ΡΙΚ και η CITA αποτελούσαν δύο κρίσιμες υποδομές επικοινωνίας του νέου κράτους: το πρώτο στον τομέα της ενημέρωσης και της ραδιοτηλεόρασης και η δεύτερη στον τομέα των τηλεπικοινωνιών. Η συγκρότησή τους, επομένως, αφορούσε βασικές λειτουργίες της ίδιας της κρατικής υπόστασης.

Το έγγραφο που προαναγγέλλει τη νέα διοικητική πραγματικότητα

Το έγγραφο των τελευταίων ημερών της βρετανικής αποικιοκρατίας αποτυπώνει με ξεχωριστό τρόπο τη γέννηση δύο σημαντικών θεσμών της ανεξάρτητης Κύπρου. Καταγράφονται οι προτεινόμενες συνθέσεις των πρώτων Διοικητικών Συμβουλίων του Cyprus Broadcasting Corporation (ΡΙΚ) και της Cyprus Inland Telecommunications Authority (CITA/ΣΥΤΑ), ενώ πάνω του βρίσκονται οι χειρόγραφες σημειώσεις του τελευταίου Βρετανού Κυβερνήτη της Κύπρου, Sir Hugh Foot. Η ημερομηνία του εγγράφου είναι η 5η Αυγούστου 1960, μόλις έντεκα ημέρες πριν από την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σε επιστολή του Υφυπουργού παρά τω Προέδρω, Απόστολου Κοντού, προς τον Sir Hugh Foot αναφέρεται ότι ο Μακαριότατος Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, σε συνεννόηση με τον Δρα Φαζίλ Κιουτσούκ, είχε πλέον καθορίσει τα πρόσωπα που θα υπηρετούσαν στα πρώτα Διοικητικά Συμβούλια των δύο οργανισμών.

Για το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο του C.B.C. προτείνονταν ως Πρόεδρος ο Φρίξος Πετρίδης και ως μέλη οι Ρένος Σολομίδης, Στέλλα Σουλιώτη, Φρίξος Μικελλίδης, Ευγένιος Κότσαπας, Halit Ali Riza και Tewfik Riza.

Για το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο της C.I.T.A. προτείνονταν ως Πρόεδρος ο Γεώργος Χαραλάμπους, ως Αντιπρόεδρος ο Mustafa Kanaan και ως μέλη οι Νίκος Ρούσσος, Γιαννάκης Αγρότης, Γιώργος Παρασκευαΐδης, Ανδρέας Κατσελλής και Ramadan Djemil.

Οι χειρόγραφες σημειώσεις του Sir Hugh Foot προσδίδουν στο τεκμήριο ακόμη μεγαλύτερη ιστορική αξία. Ο τελευταίος Βρετανός Κυβερνήτης σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι οι εισηγήσεις «may be accepted and formally announced», ενώ διερωτάται κατά πόσον απαιτείται κάποια νομική πράξη ή διοικητικό μέσο (instrument) για να αποκτήσουν ισχύ οι διορισμοί και εάν κάτι τέτοιο προβλεπόταν από τη σχετική νομοθεσία για το ΡΙΚ και την CITA.

Το έγγραφο καταγράφει, επομένως, τη στιγμή κατά την οποία η πολιτική συμφωνία για τα πρόσωπα μετατρέπεται σε ζήτημα επίσημης διοικητικής και νομικής πράξης. Η νεοσύστατη Κύπρος δεν είχε ακόμη καταστεί ανεξάρτητη, όμως οι θεσμοί της είχαν ήδη αρχίσει να παίρνουν συγκεκριμένη μορφή.

Για να φτάσουμε όμως στο συγκεκριμένο ντοκουμέντο της 5ης Αυγούστου 1960, είχε προηγηθεί μια πολύμηνη διαδικασία διαβουλεύσεων, πολιτικών συνεννοήσεων και νομοθετικών προετοιμασιών. Τα έγγραφα που ακολουθούν αποκαλύπτουν βήμα προς βήμα πώς διαμορφώθηκε η σύνθεση των δύο Συμβουλίων και πώς, μέσα σε λίγες μόνο ημέρες πριν από την ανεξαρτησία, η πολιτική συμφωνία μετατράπηκε σε επίσημη διοικητική πράξη.

Η πολιτική συμφωνία είχε αρχίσει μήνες νωρίτερα

Η προετοιμασία των πρώτων Διοικητικών Συμβουλίων είχε αρχίσει αρκετούς μήνες πριν από την ανεξαρτησία. Σύμφωνα με εμπιστευτικά σημειώματα που αναφέρονται στις αποφάσεις του Μικτού Υπηρεσιακού Συμβουλίου της 24ης Νοεμβρίου 1959, οι σχετικές διαβουλεύσεις είχαν ήδη αρχίσει από τον Ιανουάριο του 1960. Η τροποποίηση της νομοθεσίας για το Cyprus Broadcasting Corporation είχε, ωστόσο, αναβληθεί για δύο λόγους: αφενός λόγω αντιδράσεων του προσωπικού της Κυπριακής Ραδιοφωνικής Υπηρεσίας και, αφετέρου επειδή ο Δρ Φαζίλ Κιουτσούκ επιθυμούσε να συμφωνήσει προηγουμένως με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο τη σύνθεση του νέου Διοικητικού Συμβουλίου.

Η αποικιακή διοίκηση παρακολουθούσε στενά την εξέλιξη των διαβουλεύσεων. Σε χαρακτηριστικό σημείωμα διατυπώνεται το ερώτημα: “Could you please advise me whether Dr Kutchuk has yet had an opportunity to discuss the second point with Archbishop Makarios...”. Η διατύπωση αυτή δείχνει ότι η τροποποίηση της νομοθεσίας δεν αποτελούσε απλώς μια τεχνική ή διοικητική διαδικασία. Προϋπέθετε προηγουμένως πολιτική συμφωνία μεταξύ των δύο εκλεγμένων ηγετών της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Η Κυπριακή Ραδιοφωνία αντιμετωπιζόταν, επομένως, ήδη από τα τέλη του 1959 ως ένας από τους οργανισμούς που θα έπρεπε να αντανακλούν τη δικοινοτική δομή της νέας Δημοκρατίας.

Οι τουρκοκυπριακές προτάσεις

Έγγραφο ημερομηνίας 15 Ιανουαρίου 1960 αποκαλύπτει τις τουρκοκυπριακές προτάσεις που είχε ζητήσει ο Δρ Κιουτσούκ κατά τη συνάντησή του με τον Μακάριο στις 27 Νοεμβρίου 1959. Οι προτάσεις ήταν δύο. Πρώτον, το νέο Διοικητικό Συμβούλιο να περιλαμβάνει δύο Τουρκοκύπριους, από τους οποίους ο ένας να είναι Αντιπρόεδρος. Δεύτερον, ο Γενικός Διευθυντής του ΡΙΚ να έχει Τούρκο Αναπληρωτή Γενικό Διευθυντή.

Το δεύτερο σημείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δείχνει ότι η επιδίωξη της δικοινοτικής συμμετοχής δεν περιοριζόταν στη σύνθεση του Διοικητικού Συμβουλίου, αλλά επεκτεινόταν και στην ανώτερη διοικητική ιεραρχία του οργανισμού.

Από την πολιτική συμφωνία στα ονόματα

Η συμφωνία άρχισε σταδιακά να αποκτά συγκεκριμένη μορφή. Στις 3 Ιουνίου 1960, ο Υφυπουργός του Δρος Κιουτσούκ ενημέρωνε τον Υφυπουργό του Μακαρίου ότι, μετά τη νέα συνάντηση των δύο ηγετών την 1η Ιουνίου, ο Αντιπρόεδρος πρότεινε πλέον συγκεκριμένα πρόσωπα.

Για το ΡΙΚ προτείνονταν οι Halit Ali Riza και Tewfik Riza, ενώ για τη CITA οι Mustafa Kanaan και Ramadan Djemil. Παράλληλα, ζητείτο να γνωστοποιηθούν τα πέντε πρόσωπα που θα επέλεγε ο Μακάριος. Η εξέλιξη αυτή οδηγεί απευθείας στο έγγραφο της 5ης Αυγούστου, όπου για πρώτη φορά αποτυπώνεται ολοκληρωμένη η σύνθεση των δύο πρώτων Διοικητικών Συμβουλίων.

Ωστόσο, η πολιτική συμφωνία δεν αρκούσε. Έπρεπε να δημιουργηθεί και το απαραίτητο νομικό πλαίσιο. 

Νομική Έκθεση (Legal Report) ημερομηνίας 11 Αυγούστου 1960 αφορά τον νόμο “The Cyprus Broadcasting Corporation (Amendment) Law, 1960”. Ο Γενικός Εισαγγελέας Κρίτων Τορναρίτης εισηγείται την άμεση ψήφιση τροποποιητικού νόμου, προκειμένου να καταστεί δυνατή η ανασυγκρότηση του ΡΙΚ.

Στην έκθεση αναφέρεται ότι σκοπός του προτεινόμενου νόμου ήταν να γίνει περαιτέρω πρόνοια για την ανασυγκρότηση του Cyprus Broadcasting Corporation. Οι βασικότερες τροποποιήσεις αφορούσαν τη σύνθεση και τη λειτουργία του Διοικητικού Συμβουλίου. Ειδικότερα, προβλεπόταν η αύξηση των διοριζόμενων μελών από τέσσερα σε έξι και η αντίστοιχη αύξηση του απαιτούμενου αριθμού μελών για απαρτία από τρία σε πέντε.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά του Γενικού Εισαγγελέα ότι ο Κυβερνήτης μπορούσε, λόγω του επείγοντος χαρακτήρα της υπόθεσης, να θεσπίσει τον νόμο χωρίς προηγούμενη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα: “In my opinion His Excellency the Governor may properly enact this law and viewing its urgency he may do so without the prior publication...”.  Η διατύπωση αποκαλύπτει την πίεση χρόνου. Η νέα διοικητική πραγματικότητα έπρεπε να είναι νομικά έτοιμη πριν από την 16η Αυγούστου.

Οι διορισμοί της 12ης Αυγούστου 1960

Η νομοθετική προετοιμασία ακολουθήθηκε από τις επίσημες πράξεις διορισμού. Οι διορισμοί των προέδρων και των μελών των δύο Διοικητικών Συμβουλίων έγιναν από τον Κυβερνήτη Sir Hugh Foot με ισχύ από τις 12 Αυγούστου 1960.

Η πράξη διορισμού του πρώτου Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του ΡΙΚ καταγράφεται σε έγγραφο που υπογράφεται από τον M. R. Popham, Αναπληρωτή Διοικητικό Γραμματέα της αποικιακής κυβέρνησης, και απευθύνεται στον Φρίξο Πετρίδη. Σε αυτήν αναφέρεται: “His Excellency the Governor has been pleased to appoint you as Chairman of the Board of the Cyprus Broadcasting Corporation with effect from 12th August, 1960”. 

Ανάλογες επιστολές απεστάλησαν στα μέλη του πρώτου Διοικητικού Συμβουλίου του ΡΙΚ, καθώς και στον Πρόεδρο και τα μέλη του πρώτου Διοικητικού Συμβουλίου της CITA. 

     
Η πράξη για τον διορισμό του Προέδρου και των μελών του ΡΙΚ εκδόθηκε σύμφωνα με το άρθρο 5(1) των περί Κυπριακής Ραδιοφωνίας Νόμων 1958–1960. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόνοια: “All previous appointments of Chairman and Members of the Cyprus Broadcasting Corporation are hereby terminated”.

Με την πράξη αυτή τερματίζονταν οι προηγούμενοι διορισμοί και δημιουργείτο νέο Διοικητικό Συμβούλιο. Η μετάβαση, συνεπώς, δεν αφέθηκε να πραγματοποιηθεί εκ των υστέρων. Είχε θεσμοθετηθεί ήδη πριν από την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας.

Η αντίστοιχη διαδικασία για τη CITA

Ανάλογη διαδικασία ακολουθήθηκε και για τη CITA. Στο σχετικό σχέδιο της επίσημης πράξης διορισμού του πρώτου Διοικητικού Συμβουλίου από τον Κυβερνήτη περιλαμβάνεται η τυπική εισαγωγή: “In exercise of the powers vested in him...”.

 
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι χειρόγραφες διορθώσεις με κόκκινο μελάνι. Στο αρχικό κείμενο γινόταν λόγος για την Αρχή Εσωτερικών Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (Cyprus Inland Telecommunications Authority), ενώ στη συνέχεια προστίθενται ή διορθώνονται όροι.

Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι ακόμη και λίγες ημέρες πριν από την ανεξαρτησία βρισκόταν σε εξέλιξη η επεξεργασία της τελικής νομικής μορφής και ονομασίας του οργανισμού.

15 Αυγούστου 1960: η τελευταία ημέρα πριν από την εγκαθίδρυση

Ο τελευταίος κρίκος πριν από την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας βρίσκεται σε τηλεγράφημα του Κυβερνήτη της Κύπρου προς τον Υπουργό Αποικιών, ημερομηνίας 15 Αυγούστου 1960. Το τηλεγράφημα, με αριθμό 1189, αναφέρει ότι οι δύο τροποποιητικοί νόμοι —No. 20 of 1960, The Inland Telecommunications Service (Amendment) Law, 1960, και No. 21 of 1960, The Cyprus Broadcasting Corporation (Amendment) Law, 1960— είχαν ήδη θεσπισθεί.

Το έγγραφο επιβεβαιώνει ότι μέχρι την παραμονή της ανεξαρτησίας είχε ολοκληρωθεί η αναγκαία νομοθετική διαδικασία και ότι οι σχετικοί νόμοι είχαν αποσταλεί στο Λονδίνο σύμφωνα με την τότε αποικιακή διαδικασία.

Έτσι, όταν ξημέρωσε η 16η Αυγούστου 1960, η Κυπριακή Δημοκρατία βρήκε ήδη συγκροτημένους δύο θεσμούς, με καθορισμένη διοικητική σύνθεση και ολοκληρωμένο το αναγκαίο νομικό πλαίσιο για τη συνέχιση της λειτουργίας τους.

Η δικοινοτική αρχιτεκτονική των πρώτων Συμβουλίων

Η ιστορία που αποκαλύπτουν τα πιο πάνω έγγραφα δεν αφορά μόνο δύο διοικητικά συμβούλια. Αποκαλύπτει και τον τρόπο με τον οποίο η δικοινοτική αρχιτεκτονική της νέας Δημοκρατίας άρχισε να μεταφέρεται στην καθημερινή λειτουργία των δημόσιων οργανισμών.

Οι προτάσεις του Δρα Κιουτσούκ για τη συμμετοχή Τουρκοκυπρίων στα Διοικητικά Συμβούλια, αλλά και για την ύπαρξη Τούρκου Αναπληρωτή Γενικού Διευθυντή στο ΡΙΚ, δείχνουν ότι η σύνθεση των οργανισμών αντιμετωπιζόταν ως μέρος της ευρύτερης προσπάθειας εφαρμογής της συμφωνημένης πολιτειακής δομής.

Και το έγγραφο της 5ης Αυγούστου, με τα δύο Διοικητικά Συμβούλια και τις χειρόγραφες σημειώσεις του τελευταίου Βρετανού Κυβερνήτη της Κύπρου, Sir Hugh Foot, αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό στιγμιότυπο αυτής της μετάβασης: η πολιτική συμφωνία είχε επιτευχθεί, τα πρόσωπα είχαν επιλεγεί, οι νομικές πράξεις ολοκληρώνονταν και, λίγα μόνο 24ωρα πριν από την ανεξαρτησία, οι θεσμοί της νέας Κυπριακής Δημοκρατίας ήταν ήδη έτοιμοι να αναλάβουν τη θέση τους.

Από τα πρώτα Συμβούλια στις υποδομές του 21ου αιώνα

Εξήντα έξι χρόνια μετά, η ιστορία του ΡΙΚ και της Cyta δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένας θεσμός που δημιουργήθηκε στις πρώτες ημέρες της Κυπριακής Δημοκρατίας. Από τις τηλεπικοινωνίες και το ραδιόφωνο της δεκαετίας του 1960, οι δύο οργανισμοί πέρασαν στην εποχή της τηλεόρασης, της κινητής τηλεφωνίας, των ψηφιακών υπηρεσιών, των οπτικών ινών και των σύγχρονων δικτύων επικοινωνίας. Η τεχνολογία άλλαξε ριζικά. Η ανάγκη, όμως, παρέμεινε η ίδια: η επικοινωνία ως βασική προϋπόθεση για τη λειτουργία του κράτους και της κοινωνίας.

Γι’ αυτό και το έγγραφο του Αυγούστου του 1960, με τα δύο πρώτα Διοικητικά Συμβούλια και τις χειρόγραφες σημειώσεις του τελευταίου Βρετανού Κυβερνήτη της Κύπρου, Sir Hugh Foot, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν καταγράφει απλώς τους πρώτους διορισμούς δύο οργανισμών, αλλά τη στιγμή κατά την οποία η ανεξαρτησία μετατρεπόταν από πολιτική συμφωνία σε λειτουργική πραγματικότητα.

Λίγες ημέρες πριν από την 16η Αυγούστου 1960, οι θεσμοί που θα αναλάμβαναν την επικοινωνία της νέας Δημοκρατίας είχαν ήδη οργανωθεί. Από εκείνο το πρώτο έγγραφο μέχρι τα ψηφιακά δίκτυα και τις υποδομές του 2026, αποτυπώνεται, μέσα από την ιστορία του ΡΙΚ και της Cyta, ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό κομμάτι της ίδιας της πορείας της Κυπριακής Δημοκρατίας.