Η γλώσσα που χρησιμοποιείται στη δημοσιογραφία και την πολιτική δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Οι λέξεις διαμορφώνουν τη σκέψη, καθορίζουν τα όρια των εθνικών διεκδικήσεων και, σε τελευταία ανάλυση, προδιαγράφουν το πλαίσιο των λύσεων. Στην περίπτωση του Κυπριακού, παρακολουθούμε τις τελευταίες δεκαετίες μια σταδιακή, μεθοδική μετατόπιση της ορολογίας: το πρόβλημα, από ζήτημα «Εισβολής και Κατοχής», επαναπροσδιορίζεται στη δημόσια σφαίρα ως πρόβλημα «Απελευθέρωσης και Επανένωσης».
Πρόκειται για μια απλή προσαρμογή στη διπλωματική πραγματικότητα ή για μια οργανωμένη επιχείρηση επηρεασμού της εσωτερικής κοινής γνώμης που αγγίζει τα όρια της θεσμικής παραπληροφόρησης;
1. Η Νομική Ουσία: Εισβολή, Κατοχή και Διεθνές Δίκαιο
Αμέσως μετά το τραγικό καλοκαίρι του 1974, η επίσημη θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας και της διεθνούς κοινότητας στηρίχθηκε στην αυστηρή νομική και ιστορική αλήθεια. Το Κυπριακό ορίστηκε στη σωστή του βάση:
-
Παράνομη τουρκική στρατιωτική εισβολή: Κατάφωρη παραβίαση του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.
-
Συνεχιζόμενη στρατιωτική κατοχή: Παράνομος έλεγχος του 37% του εδάφους μιας κυρίαρχης χώρας-μέλους του ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
-
Βίαιος δημογραφικός ακρωτηριασμός: Εκτοπισμός, προσφυγιά, εποικισμός, αγνοούμενοι και συστηματική παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Αυτό το πλαίσιο καθιστούσε σαφείς τους ρόλους: Η Τουρκία ήταν ο θύτης ενός διεθνούς εγκλήματος και η Κύπρος το θύμα. Η μόνη δίκαιη λύση προϋπέθετε την αποκατάσταση της διεθνούς τάξης, την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων και την επιστροφή των προσφύγων στις εστίες τους.
2. Η Μετατόπιση του Αφηγήματος: Ο «Γλωσσικός Αφοπλισμός»
Με την πάροδο των ετών και την εμπλοκή σε ατέρμονες διαικοινοτικές συνομιλίες, το κέντρο βάρους μετατοπίστηκε. Όροι όπως «συμφιλίωση», «συμβιβασμός» και κυρίως «επανένωση» άρχισαν να κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο, εκτοπίζοντας συστηματικά τις λέξεις «κατοχή» και «εισβολέας».
Αν και η έννοια της «απελευθέρωσης» διατηρεί την απαίτηση απαλλαγής από τον ξένο στρατό, η υπερπροβολή της «επανένωσης» μετέτρεψε το Κυπριακό από διεθνές πρόβλημα εισβολής και κατοχής σε μια εσωτερική δικοινοτική διαφορά μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
3. Μηχανισμοί Επηρεασμού: Πώς Χειραγωγείται η Κοινή Γνώμη
Αυτή η μεταμόρφωση του αφηγήματος δεν συνέβη αυτόματα. Αποτελεί καρπό συγκεκριμένων τεχνικών επικοινωνίας και πολιτικής διαχείρισης:
-
Η Τεχνική της Πλαισίωσης (Framing): Όταν το πρόβλημα ορίζεται ως «έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων», η λύση αναζητείται στις υποχωρήσεις της υποστελλόμενης πλευράς και όχι στην απομάκρυνση του εισβολέα.
-
Η Επιλεκτική Αποσιώπηση: Χάριν του «καλού κλίματος» των διαπραγματεύσεων, τα κρατικά και συστημικά ΜΜΕ υιοθετούν μια γλώσσα «στρογγυλεμένη», αποφεύγοντας την αναφορά στις τουρκικές αξιώσεις και στην αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση των κατεχομένων.
-
Η Καλλιέργεια Ψευδών Διλημμάτων: Η εσωτερική κοινή γνώμη βομβαρδίζεται από το εκβιαστικό δίλημμα: «Ή αποδέχεστε έναν όποιο συμβιβασμό ή φέρετε την ευθύνη για την οριστική διχοτόμηση». Μέσω αυτής της μεθόδου, η διεκδίκηση των νόμιμων δικαιωμάτων βαφτίζεται «μισαλλοδοξία» ή «απορριπτισμός».
4. Ερευνητική Αξιολόγηση: Είναι Αυτό Κρατική Παραπληροφόρηση;
Στη σύγχρονη επιστήμη της επικοινωνίας, η παραπληροφόρηση δεν περιορίζεται στην κατασκευή καταφανώς ψευδών ειδήσεων (fake news). Η πιο επικίνδυνη μορφή της είναι η συστηματική χειραγώγηση του αφηγήματος (Narrative Manipulation).
Όταν το κράτος, οι θεσμοί και τα ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης δεν ενημερώνουν αντικειμενικά τους πολίτες, αλλά προσπαθούν να τους προετοιμάσουν ψυχολογικά για υποχωρήσεις αλλοιώνοντας την ιστορική και νομική βάση του προβλήματος, τότε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ιδιότυπη κρατική/θεσμική παραπληροφόρηση.
Συμπέρασμα
Η επανένωση μιας πατρίδας είναι ευγενής και επιθυμητός στόχος. Όμως, καμία πραγματική επανένωση δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στη διαγραφή της εισβολής και της κατοχής.
Ο ρόλος της ερευνητικής δημοσιογραφίας είναι να υπενθυμίζει ότι η αλλαγή των λέξεων δεν αλλάζει την πραγματικότητα στο πεδίο. Η αποκατάσταση της αλήθειας στη δημόσια συζήτηση αποτελεί το πρώτο και κυριότερο οχυρό απέναντι στη χειραγώγηση της εθνικής συνείδηση
Αρθρογράφος ερευνητής
