Ασσύμετρες Υποχρεώσεις, Άνισες Παραχωρήσεις και Οπλοποίηση του Πακιστάν

Μέρος 1: Η Αρχιτεκτονική της Ανισότητας – Πώς η καλή θέληση της Ινδίας μετατράπηκε σε παραχώρηση;

1.  Ιστορικό Πλαίσιο: Η Διαίρεση του συστήματος του Ινδού ποταμού

Το σύστημα του Ινδού ποταμού περιλαμβάνει έξι μεγάλους ποταμούς – τον Ινδό, τον Τσενάμπ, τον Τζέλουμ, τον Ράβι, τον Μπέα και τον Σουλτέζ – που ρέουν μέσα απο τα εδάφη, τόσο της Ινδίας όσο και του Πακιστάν. Το σύστημα αυτό παρέχει πόσιμο νερό και υποστηρίζει τη γεωργία και την παραγωγή ηλεκτρική ενέργειας σε ολόκληρη τη Λεκάνη του Ινδού ποταμού, στηρίζοντας έτσι εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους και στις δύο πλευρές των συνόρων.

Όταν η Βρετανική Ινδία διχοτομήθηκε το 1947, το σύστημα του Ινδού ποταμού διαιρέθηκε επίσης μεταξύ των δύο κυρίαρχων κρατών. Η γεωγραφική πραγματικότητα ήταν σκληρή: η Ινδία, ως η «άνω χώρα» του ποταμού κατείχε τις πηγές των περισσότερων ποταμών, ενώ το Πακιστάν ως «κάτω χώρα» με κύρια αγροτική καρδία τις έντονα αρδευόμενες πεδιάδες της επαρχίας Παντζάμπ — εξαρτιόταν κρίσιμα από τη συνεχή ροή υδάτων που προέρχονταν από τα ανατολικά. Η Ινδία από την πλευρά της χρειαζόταν πρόσβαση στο σύστημα του ποταμού για τους δικούς της αναπτυξιακούς στόχους στο Παντζάμπ και το Ρατζαστάν. Ενώ, παράλληλα, επιδίωκε σταθερότητα και ομαλοποίηση των σχέσεών της με τον νέο δυτικό γείτονά της. Παρά τις δικές της επείγουσες εγχώριες ανάγκες, η Ινδία κατέληξε σε αυτήν την ιδιαίτερα παραχωρητική συμφωνία κατανομής υδάτων με το Πακιστάν στις 19 Σεπτεμβρίου 1960, μία συμφωνία που πραγματοποιήθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα.

2.  Οι διαπραγματεύσεις – Η Ινδία πλήρωσε το τίμημα της λογικής

2.1 Η στρατηγική καθυστέρησης του Πακισταν και η πρόταση της Παγκόσμιας Τράπεζας του 1954.

Η πορεία των διαπραγματεύσεων διαμορφώθηκε από την αρχή, από την ασυμμετρία μεταξύ της λογικής και εποικοδομητικής προσέγγισης της Ινδίας και των μαξιμαλιστικών, ενίοτε παράλογων, απαιτήσεων του Πακιστάν — μια ασυμμετρία που οδήγησε σε αποτελέσματα πολύ πιο ευνοϊκά για το Πακιστάν από ό,τι θα δικαιολούσε η αρχή της δίκαιης κατανομής. Η πρώτη ουσιαστική πρόταση της Παγκόσμιας Τράπεζας, στις 5 Φεβρουαρίου 1954, αποτυπώνει χαρακτηριστικά την πιο πάνω κατάσταση. Ακόμη και στο αρχικό στάδιο, η πρόταση απαιτούσε σημαντικές μονομερείς παραχωρήσεις από την Ινδία, όπως:

•             Να εγκαταλειφθούν όλα τα προγραμματισμένα αναπτυξιακά έργα της Ινδίας κατά μήκος των πάνω περιοχών, τόσο του Ινδού ποταμού όσο και του ποταμού Τσενάμπ, με τα σχετικά οφέλη να παραχωρούνται στο Πακιστάν.

•             Η Ινδία απαιτείτο να παραιτηθεί από την εκτροπή περίπου 6 εκατομμυρίων στρεμμάτων-ποδών (MAF) από τον ποταμό Τσενάμπ.

•             Τα ύδατα του ποταμού Τσενάμπ στο Μαράλα (σήμερα στο Πακιστάν) δεν θα ήταν διαθέσιμα για χρήση από την Ινδία.

•             Δεν θα επιτρεπόταν καμία υδροαναπτυξιακή δραστηριόττηα στην περιοχή του Κουτς από το υδατικό σύστημα.

Παρά αυτές τις σημαντικές επιβολές, η Ινδία, σχεδόν αμέσως, αποδέχθηκε την πρόταση καλή πίστη, σηματοδοτόντας έτσι την ειλικρινή της επιθυμία για ταχεία επίλυση. Αντίθετα, το Πακιστάν καθυστέρησε την επίσημη αποδοχή της πρότασης για σχεδόν πέντε χρόνια, μέχρι τις 22 Δεκεμβρίου 1958. To αποτέλεσμα αυτής της καλής θέλησης από την Ινδία ήταν να της επιβληθούν περιορισμοί, ενώ το Πακιστάν συνέχισε το αναπτυξιακό του σχέδιο στους Δυτικούς ποταμούς, χωρίς την επιβολή αντίστοιχων περιορισμών. Με αυτόν τον τρόπο, το Πακιστάν διδάχθηκε ότι η παρεμπόδιση αποδίδει και η συνεργασία κοστίζει — μάθημα που εφαρμόζει συστηματικά έκτοτε.

Τι έχασε η Ινδία: Το μέγεθος της Θυσίας.

3.1 Η Κατανομή των Υδάτων

Σύμφωνα με τον τύπο κατανομής της Συνθήκης, η Ινδία έλαβε αποκλειστικά δικαιώματα στους τρεις Ανατολικούς ποταμούς — τον Σατλέτζ, τον Μπέας και τον Ράβι —ενώ το Πακιστάν έλαβε δικαιώματα στα νερά των τριών Δυτικών ποταμών — τον Ινδό, τον Τσενάμπ και τον Τζελούμ. Στην Ινδία επιτράπηκαν ορισμένες περιορισμένες, μη καταναλωτικές χρήσεις, των Δυτικών ποταμών εντός του επικράτειάς της, κυρίως για υδροηλεκτρική παραγωγή τύπου «run-of-river», κάτω από αυστηρούς περιορισμούς στον σχεδιασμό και στη λειτουργία.

Σε ογκομετρικούς όρους, τα ανατολικά ποτάμια που παραχωρήθηκαν στην Ινδία μεταφέρουν περίπου 33 εκατομμύρια στρέμματα-πόδια (MAF) ετήσιας ροής, ενώ τα δυτικά ποτάμια που παραχωρήθηκαν στο Πακιστάν μεταφέρουν περίπου 135 MAF. Αναλυτικότερα, το Πακιστάν έλαβε περίπου το 80% του υδατικού συστήματος, ενώ η Ινδία μόλις το 20%, ως αντάλλαγμα για την παραίτησή της από κάθε δικαίωμα χρήσης του μεγαλύτερου δυτικού συστήματος υδάτων. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η Ινδία δεν απέκτησε επιπλέον υδάτινους πόρους μέσω της συμφωνίας. Αντιθέτως, αυτό που έλαβε ήταν η επίσημη αναγνώριση υδάτινων ροών, τις οποίες ήδη χρησιμοποιούσε ως αντάλλαγμα για την πλήρη παραίτησή της από το πολύ μεγαλύτερο υδατικό δυτικό σύστημα. Στην Ινδία επιτράπηκαν ορισμένες μη καταναλωτικές χρήσεις των δυτικών ποταμών εντός της επικράτειάς της — κυρίως για παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας τύπου «run-of-river».

3.2 Η Οικονομική Παραχώρηση: Πληρωμή για την παραχώρηση νερού

Ίσως η πιο εντυπωσιακή ιδιορυθμία της Συνθήκης είναι η οικονομική της διάσταση. Η Ινδία συμφώνησε να καταβάλει περίπου 62 εκατομμύρια αγγλικές λίρες (περίπου 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια σε σημερινή αξία) ως αποζημίωση στο Πακιστάν για την κατασκευή υποδομών υδάτινων πόρων στο Κασμίρ, το οποίο κατέχεται από το Πακιστάν. Η πληρωμή αυτή αποτελεί μοναδικό προηγούμενο διεθνώς: όπου η «άνω χώρα», η οποία ήδη παραιτήθηκε από το μεγαλύτερο μέρος του συστήματος υδάτων, πλήρωσε επιπλέον την «κάτω χώρα» για το «προνόμιο» της αποδοχής της συμφωνίας κατανομής. Επεξηγηματικότερα, η Ινδία επιδότησε ουσιαστικά το Πακιστάν για μία συμφωνία που το ευνοούσε σημαντικά όσονα φορά την κατανομή των υδάτων.

4. Η Δομική Αδικία της Συνθήκης

4.1 Μονομερείς και ασσύμετροι περιορισμοί στην Ινδία

Η Συνθήκη επέβαλε σειρά από συγκεκριμένους περιορισμούς σχεδιασμού και λειτουργίας στη χρήση των δυτικών ποταμών από την Ινδία, χωρίς να υπάρχουν αντίστοιχοι περιορισμοί για το Πακιστάν, όπως:

•             Η Ινδία μπορεί να αναπτύξει μόνο περιορισμένη αρδευόμενη καλλιεργήσιμη έκταση (Irrigated Cropped Area – ICA) στην επικράτειά της.

•             Η Ινδία υπόκειται σε αυστηρά όρια στον όγκο νερού που μπορεί να αποθηκεύσει σε οποιαδήποτε εγκατάσταση στους Δυτικούς ποταμούς.

•             Η Ινδία οφείλει να συμμορφώνεται με συγκεκριμένα κριτήρια σχεδιασμού, για κάθε υδροηλεκτρική εγκατάσταση στους δυτικούς ποταμούς, συμπεριλαμβανομένων περιορισμών στον όγκο νερού και στην δυνατότητα αποθήκευσής του.

Εν κατακλείδι, οι περιορισμοί αυτοί είναι μονομερείς: περιορίζουν τη νόμιμη ανάπτυξη πόρων από την Ινδία, εντός του δικού της εδάφους, ενώ δεν επιβάλλουν ισοδύναμες απαιτήσεις διαφάνειας ή περιορισμού στο Πακιστάν. Το αποτέλεσμα είναι μια Συνθήκη που αντιμετωπίζει την «την άνω χώρα», την Ινδία, ως το μέρος που χρειάζεται εποπτεία και αυτοσυγκράτηση, ενώ η «κάτω χώρα» το Πακιστάν, ως το μέρος που ευνοείται από τις εγγυηημένες υδάτινες ροές χωρίς δεσμεύσεις.

*Dr. Pradeep Kumar Saxena, former Indian Commissioner for Indus Waters