ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ/ΠΕΡΙΛΗΨΗ - Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΜΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΟΥΜΕΝΩΝ ΔΑΝΕΙΩΝ
 
Ανδρέας Θεοφάνους
Χριστόφορος Χριστοφόρου
Κυριάκος Γεωργίου
 
Οι πρακτικές παραχώρησης δανείων και ο υπερδανεισμός ήταν δύο από τις αιτίες της κατάρρευσης του κυπριακού χρηματοπιστωτικού συστήματος. Στη σημερινή συγκυρία το πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων έχει οξυνθεί ως αποτέλεσμα της παρατεταμένης και βαθειάς ύφεσης. Η συζήτηση για το νομοσχέδιο των εκποιήσεων έφερε στο προσκήνιο διάφορες πτυχές και προσεγγίσεις. Σήμερα τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια προσεγγίζουν το 50% του συνόλου. Αρκετοί δανειολήπτες (φυσικά και νομικά πρόσωπα) αδυνατούν ή και παρουσιάζονται απρόθυμοι να καλύψουν τις δόσεις των δανείων τους. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια αποτελούν ενδεχομένως το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο τραπεζικός τομέας στην προσπάθεια που καταβάλλει για αναδιάρθρωση, αποκατάσταση της κεφαλαιακής επάρκειας και εμπιστοσύνης.
Το θέμα είναι σύνθετο και πολύπλοκο. Χαρακτηριστικά αναφέρεται η περίπτωση των μεγάλο-οφειλετών αφ’ ενός και των μικρό-οφειλετών αφ’ ετέρου. Επιπρόσθετα, σημειώνεται μια άλλη κατηγορία δανειοληπτών. Συγκεκριμένα, τα δάνεια Κυπρίων σε ξένο νόμισμα – ιδίως ελβετικά φράγκα και ιαπωνικά γιεν – δημιούργησαν μια πολύ δύσκολη κατάσταση αφού οι επηρεαζόμενοι βρέθηκαν εκτεθειμένοι ως αποτέλεσμα της ανατίμησης του φράγκου και του γιεν έναντι του ευρώ. Πρόσφατη απόφαση του 4ου
 
Τμήματος του Ευρωπαϊκου Δικαστηρίου (30/04/14) που αφορά συμφωνίες δανείων και επιτοκίων σε ξένο νόμισμα ενδεχομένως να διαφοροποιήσει την κατάσταση προς όφελος των δανειοληπτών. Όμως για την Κύπρο δεν υπάρχει ακόμα ξεκάθαρη εικόνα καθώς δεν είναι σίγουρο τι θα αποφασίσουν τα κυπριακά δικαστήρια.
Για την κατάσταση αυτή γενικότερα υπάρχουν βαρύτατες ευθύνες της πολιτείας, των εποπτικών αρχών, των τραπεζών αλλά και νομικών και φυσικών προσώπων που ενεπλάκηκαν σε αλόγιστο υπερδανεισμό. H επίλυση προβλημάτων θα απαιτήσει αρκετά χρόνια. Είναι επίσης σημαντικό να γίνει με τρόπο που να ελαχιστοποιηθεί το κοινωνικό κόστος. Το shock therapy δεν ενδείκνυται. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις η ουσιαστική εμπλοκή του διαμεσολαβητή μπορεί να έχει πολύ θετικά αποτελέσματα.
Αποτελεί πλάνη ότι το πρόβλημα θα αντιμετωπισθεί μόνο δια μέσου των εκποιήσεων. Υπογραμμίζεται συναφώς ότι είναι αδύνατο να αποπληρωθεί ιδιωτικό και δημόσιο χρέος κάτω από συνθήκες μιας συνεχιζόμενης και βαθειάς ύφεσης. Ως εκ τούτου είναι πολύ σημαντική η προώθηση μιας ολοκληρωμένης εναλλακτικής πρότασης η οποία θα επικεντρώνεται στη χαλάρωση των όρων του Μνημονίου και στη δημιουργία συνθηκών πραγματικής επανεκκίνησης. Είναι προφανές ότι ο πιο σημαντικός τρόπος βελτίωσης των δεικτών για το ιδιωτικό και δημόσιο χρέος είναι η αύξηση του ΑΕΠ.
Με τη συνέχιση της υφιστάμενης οικονομικής πολιτικής και φιλοσοφίας είναι πολύ δύσκολο έως αδύνατο να εξέλθει η Κύπρος από την κρίση. Γι’ αυτό και θα πρέπει η κυβέρνηση, το ευρύτερο πολιτικό σύστημα αλλά και η κοινωνία να εργασθούν για μια ολοκληρωμένη εναλλακτική οικονομική φιλοσοφία μέσα από το σύστημα της Ευρωζώνης. Ενώ η μελέτη αυτή επικεντρώνεται κυρίως στο πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων είναι υψίστης σημασίας να υπάρξουν ουσιαστικά μέτρα και στην πραγματική οικονομία.
 
Στα πλαίσια αυτά επιγραμματικά, μεταξύ άλλων, προκρίνονται τα ακόλουθα:
1. Επειδή οι αποφάσεις του Eurogroup τον Μάρτιο του 2013 ήταν υπερβολικές και αχρείαστα σκληρές, η Κύπρος νομιμοποιείται και πρέπει να επιχειρηματολογήσει για να ζητήσει πολυδιάστατη στήριξη από τους εταίρους: από μια μορφή Marshall Plan έως στοχευμένη οικονομική στήριξη καθώς και ουσιαστική χαλάρωση των όρων του Μνημονίου.
2. Να γίνουν ουσιαστικές προσπάθειες επαναδιαπραγμάτευσης του ποσού του ELA το οποίο μεταφέρθηκε στην Τράπεζα Κύπρου από τη Λαϊκή μετά την εκκαθάριση της τελευταίας.
3. Σε θεσμικό επίπεδο θα πρέπει να καταρτισθεί ένα συγκεκριμένο και ολοκληρωμένο πλαίσιο διαχείρισης των μη εξυπηρετουμένων δανείων που θα τυγχάνει ευρύτερης αποδοχής. Είναι επίσης σημαντικό να αναβαθμισθεί ο θεσμός του τραπεζικού διαμεσολαβητή.
4. Ρευστοποιήσεις με όρους: Για να υπάρξει αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματος των μη εξυπηρετούμενων δανείων αλλά και διαφύλαξη της ποιότητας του χαρτοφυλακίου των τραπεζών χρειάζεται να υπάρξουν στοχευόμενες ρευστοποιήσεις. Υπογραμμίζεται η σημασία η οποία πρέπει να δοθεί στην προστασία της πρώτης κατοικίας και της μικρής επιχείρησης ούτως ώστε να διαφυλαχθεί η κοινωνική συνοχή.
5. Είναι πολύ σημαντικό να υπάρξει μια γενναιόδωρη πολιτική ουσιαστικής μείωσης δανειστικών επιτοκίων για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, για παράδειγμα, 3 χρόνια. Μεταγενέστερα το επιτόκιο θα ανέλθει στα κανονικά επίπεδα. Το πολύ χαμηλό επιτόκιο είναι ένα μέσο απρόσωπο, καθολικό και αντικειμενικό που δεν θα αφήνεται σε περιπτωσιακές διαπραγματεύσεις.
6. Η Κύπρος νομιμοποιείται να απαιτήσει ακόμα και εν όψει των ασκήσεων αντοχής για τις τράπεζες ένα κοινό και λογικό ποσοστό κεφαλαιακής επάρκειας Κυρίων Βασικών Κεφαλαίων (Core Tier 1) όπως ορίζει η Βασιλεία στο επίπεδο του 7% το οποίο ούτως ή άλλως ακολουθούν οι πλείστες Κεντρικές Τράπεζες στην Ευρώπη. Ο στόχος του 9-10% είναι αρκετά ψηλός, ιδιαίτερα για μια οικονομία σε βαθειά ύφεση.
7. Το υπό διαμόρφωση Πλαίσιο για την Αφερεγγυότητα είναι ένα σημαντικό εργαλείο το οποίο θα βοηθήσει τόσο τα τραπεζικά ιδρύματα όσον και τους δανειολήπτες. Είναι σημαντικό να προωθηθεί το συγκεκριμένο πλαίσιο το συντομότερο δυνατό και με την ευρύτερη δυνατή συναίνεση.
8. Η προσέλκυση άμεσων ξένων επενδύσεων (FDI) θα αυξήσει τη ρευστότητα των τραπεζών και θα τονώσει την εγχώρια οικονομική δραστηριότητα. Χρειάζονται συγκεκριμένα κίνητρα τα οποία να δοθούν σε διεθνείς εταιρείες για να επενδύσουν στη Κύπρο. Ανάμεσα σε άλλα προτείνονται φορολογικά κίνητρα σε ξένους διευθύνοντες συμβούλους (CEO) και οικονομικούς συμβούλους (CFO), καθώς και η δημιουργία μιας προνομιακής υπηρεσίας (red carpet service) η οποία, μεταξύ άλλων, θα ασχολείται με θέματα αδειών εργασίας και παραμονής.
9. Πρακτικές παραχώρησης δανείων: Μετά το Μάρτιο του 2013 επικρατούν αυστηροί περιορισμοί και εξονυχιστικοί έλεγχοι από τις τράπεζες για παραχώρηση δανείων. Αυτό επιδρά αρνητικά στην οικονομική δραστηριότητα. Έχει παρατηρηθεί ότι έχουμε περάσει από μια κατάσταση ασυδοσίας στην απόλυτη ασφυξία. Αυτή η υπερβολή θα πρέπει να αναστραφεί.
10. Είναι καθοριστικής σημασίας για τις τράπεζες να επανακτήσουν το κοινωνικό τους πρόσωπο. Αυτό θα συμβάλλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης του κοινού προς αυτές και κατ’ επέκταση στην εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας. Η γενναιοδωρία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος μιας νέας προσέγγισης αφού ο τραπεζικός τομέας έχει τη μεγαλύτερη ευθύνη για την οικονομική κρίση.
11. Θα πρέπει να εξευρεθούν τρόποι αποζημιώσεων των καταθετών οι οποίοι επηρεάσθηκαν από το κούρεμα. Δεν είναι λογικό να πληρώσει μια μικρή συγκεκριμένη ομάδα καταθετών τα αμαρτήματα του τραπεζικού συστήματος και του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Η ρύθμιση αυτή δεν περιλαμβάνει τις μετοχές και τα αξιόγραφα καθώς οι επιλογές αυτές εμπεριείχαν κινδύνους/ρίσκο.
12. Να καταβληθούν προσπάθειες με άλλες χώρες του Νότου για συνέχιση της επεκτατικής νομισματικής πολιτικής από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.
13. Ολοκληρωμένος σχεδιασμός δημοσιονομικής, αναπτυξιακής και κοινωνικής πολιτικής. Στα πλαίσια αυτά προκρίνονται τα ακόλουθα:
i. Μια νέα φορολογική μεταρρύθμιση η οποία θα λάβει υπ’ όψιν την κοινωνική διάσταση καθώς και ένα πλέγμα κινήτρων για επενδύσεις, καταθέσεις και ενθάρρυνση συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Η φιλοσοφία του όλου φορολογικού συστήματος θα ενσωματώνει την αρχή «χαμηλοί φορολογικοί συντελεστές και ψηλές ποινές μη συμμόρφωσης».
ii. Μείωση του ανώτατου συντελεστή στον Φόρο Εισοδήματος από 35% στο 30% και ανάλογες ρυθμίσεις.
iii. Ο ΦΠΑ να μειωθεί από 19% στο 15% και από 9% στο 7%.
iv. Μείωση του Εταιρικού Φόρου από 12,5% στο 10%.
v. Μείωση της φορολογίας/συνεισφοράς στο Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων και επαναφορά του από 7,8% στο προηγούμενο επίπεδο (6,8%).
vi. Μείωση της φορολογίας στα εισοδήματα από καταθέσεις από 30% στο 9,5%. Στόχος είναι η συγκεκριμένη φορολογία να επιστρέψει στα προηγούμενα επίπεδα ούτως ώστε να μην αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα σε καταθέτες καθώς και σε ξένους επενδυτές.
vii. Για τη δημοσιονομική σταθερότητα προκρίνονται ισοσκελισμένοι προϋπολογισμοί στα πλαίσια μιας μεγαλύτερης χρονικής περιόδου.
viii. Μείωση και εξορθολογισμός του φόρου ακίνητης ιδιοκτησίας.
Η πρόταση της κυβέρνησης για τον φόρο ακίνητης ιδιοκτησίας (με τιμές 2013) ως έχει δεν ικανοποιεί. Eπειδή το ζήτημα αυτό είναι σημαντικό η πρόταση αντικρίζεται ξεχωριστά ως ακολούθως:
€0 – 149.999 Απαλλαγή
€150.000 – 199.999 50 ευρώ
€200.000 – 999.999 0,0005% (μισό της χιλίοις)
€1.000,000 – 4.999.999 0,00075% (τρία τέταρτα τις χιλίοις)
€5.000,000 – 9.999.999 0,001% (ένα τις χιλίοις)
€10.000,000 και άνω 000125% (ένα και ένα τέταρτο τις χιλίοις)
ix. Να μην υπάρξει οποιαδήποτε επιπρόσθετη μείωση μισθών καθώς μια τέτοια εξέλιξη θα εμβαθύνει την κρίση.
x. Μακροπρόθεσμα να μειωθούν οι δημόσιες δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ κάτω από το 40%.
14. Μείωση του προσωπικού στον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα ως αποτέλεσμα διαφόρων μέτρων (π.χ. φιλοσοφία της εναλλαξιμότητας). Προώθηση της ενοποίησης των δήμων και άλλων υπηρεσιών.
15. Επέκταση, διεύρυνση και εμβάθυνση του τουριστικού προϊόντος.
16. Ενθάρρυνση νέων τομέων οικονομικής δραστηριότητας και μοχλών ανάπτυξης. Στα πλαίσια αυτά να ενισχυθεί η προοπτική του ακαδημαϊκού και ιατρικού κέντρου, η προώθηση έρευνας και καινοτομίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αξιοποίηση ενεργειακών πόρων και την προώθηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
17. Αναθεώρηση των συνταξιοδοτικών σχεδίων με τρόπο που να αποκαθίσταται η ισοτιμία των πολιτών και ο οικονομικός ορθολογισμός.
18. Εξυγίανση και αναβάθμιση του δημόσιου βίου περιλαμβανομένης και της δημόσιας διοίκησης.
19. Επειδή οι περιστάσεις είναι κρίσιμες η ανάγκη για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο καθίσταται επιτακτική αναγκαιότητα. Στόχος είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής, η αξιοκρατία, η αλληλεγγύη και ένα νέο αξιακό σύστημα.
20. Είναι καθοριστικής σημασίας να γίνεται συστηματική μελέτη όλων των συναφών ζητημάτων. Πέραν της συνεχούς αξιολόγησης της οικονομικής κατάστασης είναι σημαντικό να μελετούνται και συγκεκριμένοι τομείς ξεχωριστά. Με το ίδιο σκεπτικό αξίζει να μελετηθούν περιπτώσεις χωρών που αντιμετώπισαν παρόμοια προβλήματα και πως τα διαχειρίστηκαν. Αποτελεί απρονοησία και απερισκεψία η τυφλή και άνευ προβληματισμού υλοποίηση όλων των απαιτήσεων της Τρόικα.