«Ακριβώς», είπε ο Ντάμπλντορ με ένα πλατύ χαμόγελο. «Είναι οι επιλογές μας, Χάρι, που δείχνουν πολύ πιο ξεκάθαρα από τις ικανότητές μας ποιοι είμαστε πραγματικά.»

Από το «Ο Χάρι Πότερ και η Κάμαρα με τα Μυστικά» της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ

Η επιλογή εκπαιδευτικής και κατ’ επέκταση επαγγελματικής κατεύθυνσης είναι μια από τις πρώτες και, ίσως, πιο σημαντικές επιλογές που αναμένεται να κάνουν οι μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Οι επιλογές αυτές μπορούν να περιορίσουν ή να αυξήσουν τις μετέπειτα ευκαιρίες που θα συναντήσουν τα άτομα και σε μεγάλο βαθμό να καθορίσουν κατά πόσο θα είναι εύκολη στο μέλλον η εύρεση εργασίας. Το επάγγελμα επηρεάζει ιδιαίτερα πολύ τον τρόπο ζωής των ατόμων.

Στη σύγχρονη εποχή η ανάγκη για λήψη αποφάσεων δημιουργεί μεγαλύτερα προβλήματα απ’ ό,τι συνέβαινε πριν κάποιες δεκαετίες. Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας δημιουργήθηκαν πλήθος νέων επαγγελμάτων ενώ παράλληλα, οι μηχανές αναζήτησης μέσω διαδικτύου (λ.χ. Google) διευκόλυναν πολύ την πρόσβαση σε πληροφορίες. Το γεγονός, όμως, της υπερπληθώρας πληροφοριών, οι οποίες είναι συχνά αμφιβόλου αξιοπιστίας, δεν έκανε πιο εύκολη τη γνώση των εκπαιδευτικών δυνατοτήτων και της αγοράς εργασίας. Οι εναλλακτικές λύσεις είναι πολύ περισσότερες από ό,τι παλιότερα οπότε αντίστοιχα μεγαλύτερη είναι και η δυσκολία επιλογής.

Τι είναι απόφαση;

Υπάρχουν πολλοί ορισμοί για την έννοια της «απόφασης». Οι περισσότεροι, όμως, εμπεριέχουν τα ακόλουθα στοιχεία: η απόφαση είναι μια διαδικασία κατά την οποία το άτομο επιλέγει συγκεκριμένες δραστηριότητες μεταξύ δύο ή περισσότερων εναλλακτικών λύσεων. Η απόφαση, λοιπόν, είναι μια διαδικασία που οδηγεί σε κάποιο αποτέλεσμα και δεν αποτελεί απλώς τη στιγμή της επιλογής.

Τρόποι λήψης αποφάσεων

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να πάρει κανείς αποφάσεις. Αρκετοί ερευνητές έχουν ασχοληθεί με τις μορφές συμπεριφοράς που παρουσιάζει το άτομο κατά τη διαδικασία λήψης απόφασης και έχουν προτείνει διάφορες κατηγοριοποιήσεις τους. Κάποιοι δίνουν έμφαση σε επιμέρους χαρακτηριστικά της διαδικασίας λήψης απόφασης και κάποιοι αναφέρονται σε ευρύτερους τρόπους ή τύπους λήψης απόφασης. Για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου θα ακολουθήσουμε τη δεύτερη αυτή κατηγοριοποίηση. Παρά τις επιμέρους διαφορές βλέπουμε οι περισσότεροι μελετητές να συμφωνούν λίγο – πολύ στους ακόλουθους τρόπους ή μορφές συμπεριφοράς:

• Λήψη αποφάσεων με διαισθητικό ή αυθόρμητο τρόπο. Οι αποφάσεις αυτού του τύπου είναι αυθόρμητες και απαιτούν λίγο χρόνο, λίγες πληροφορίες και ελάχιστο σχεδιασμό. Το άτομο χρησιμοποιεί τη φαντασία και δίνει προσοχή στα παρόντα συναισθήματα. Υπάρχει μικρή πρόβλεψη του μέλλοντος και έλλειψη αναζήτησης πληροφοριών και ορθολογικής αξιολόγησης των εναλλακτικών επιλογών.
• Λήψη αποφάσεων με εξαρτημένο  ή μοιρολατρικό τρόπο. Χρησιμοποιείται από άτομα που κατά τη λήψη αποφάσεων εξαρτώνται από τη γνώμη, τις επιθυμίες και τις προσδοκίες των άλλων. Υπάρχει άρνηση της προσωπικής ευθύνης και το άτομο την επιρρίπτει σε άλλους. Όμως, ακόμα και αν η λήψη απόφασης ανατεθεί σε άλλους, οι συνέπειες της απόφασης θα αφορούν το ίδιο το άτομο.
• Αδυναμία λήψης αποφάσεων. Το άτομο βιώνει έντονο άγχος και δεν μπορεί να πάρει καμία απόφαση.
• Λήψη αποφάσεων με λογικό τρόπο. Τα άτομα αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους. Ενεργούν με βάση την προγενέστερη εμπειρία και συσχετίζουν τις εμπειρίες με πιθανές επιπτώσεις στο μέλλον. Οι ενέργειες τους είναι συνειδητές, αναζητούν πληροφορίες σχετικές με την απόφαση και δρουν υπεύθυνα. Αυτός ο τρόπος λήψης απόφασης λαμβάνει υπόψη και τη διάσταση του εαυτού και τη διάσταση του περιβάλλοντος.

Στην κυπριακή και στην ελληνική πραγματικότητα συναντούμε διάφορους τρόπους λήψης αποφάσεων. Πολλά παιδιά φτάνουν σε μια ηλικία που πρέπει να αποφασίσουν και καθώς δεν είναι σίγουρα για το τι θέλουν, επιλέγουν την κατεύθυνση με τα μαθήματα που τους φαίνονται πιο εύκολα (χωρίς να προβληματίζονται αν οδηγούν σε επαγγελματικές διεξόδους που συμφωνούν με τα ενδιαφέροντα τους). Άλλα παιδιά υπό το βάρος μιας τόσο σημαντικής απόφασης ακολουθούν τις απόψεις των γονέων και δε θέλουν να πάρουν αποφάσεις τα ίδια. Όμως, η ζωή είναι δική τους και οι αποφάσεις των γονέων (όσο καλές προθέσεις και αν έχουν) μπορεί να μη βασίζονται στην ανάλυση των ενδιαφερόντων των παιδιών ή στις προοπτικές των επαγγελμάτων. Δεν είναι τυχαίο που μεγάλος αριθμός αριστούχων συνωστίζεται σε σπουδές «υψηλού κύρους» που οδηγούν σε επαγγέλματα με εξαιρετικά υψηλά ποσοστά ανεργίας.

Ο ρόλος του Συμβούλου Σταδιοδρομίας

Στην επιλογή εκπαιδευτικής και επαγγελματικής κατεύθυνσης είναι απαραίτητη η αυτογνωσία και η γνώση του κόσμου της εργασίας. Ο Σύμβουλος Σταδιοδρομίας βοηθάει τον μαθητή και προς τις δύο κατευθύνσεις.

Πιο συγκεκριμένα για να αποκτήσει καλύτερη αυτογνωσία πρέπει να εξεταστούν:

• Τα ενδιαφέροντα και η προσωπικότητά του. Με βάση τα ενδιαφέροντα του μαθητή καταλήγουν σε συγκεκριμένες ομάδες επαγγελμάτων. Είναι απαραίτητη η χρήση ειδικών ψυχομετρικών εργαλείων. Τα τελευταία βοηθούν α) στην εύρεση επιλογών, όταν ο μαθητής δεν ξέρει με τι θέλει να ασχοληθεί, β) στην εύρεση επιπλέον επιλογών, όταν ο μαθητής έχει περιορισμένο αριθμό επιλογών στο μυαλό του και γ) στην εύρεση παρεξηγήσεων σχετικά με το τι κάνουν οι επαγγελματίες στα διάφορα επαγγέλματα, όταν υπάρχει αντίφαση μεταξύ των αποτελεσμάτων του τεστ και των επαγγελμάτων που ενδιαφέρουν τον μαθητή.
• Οι ικανότητες. Οι ικανότητες του μαθητή μπορεί να τον καθιστούν ακατάλληλο για κάποιες επαγγελματικές κατηγορίες.
• Οι επαγγελματικές αξίες. Πρέπει να γίνει ιεράρχηση της σημασίας των διαφόρων αξιών του ατόμου (άλλα άτομα δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στις χρηματικές απολαβές του επαγγέλματος, άλλα στο κύρος, άλλα στον ελεύθερο χρόνο κ.λ.π.).

Για να αποκτήσει καλύτερη εικόνα της αγοράς εργασίας χρειάζεται:

• Πληροφόρηση σχετικά με τις προοπτικές των επαγγελμάτων. Κάποια επαγγέλματα είναι υπερκορεσμένα, ενώ σε άλλα είναι πιο εύκολο να βρεθεί εργασία.
• Πληροφόρηση σχετικά με το τι κάνει το άτομο στα διάφορα επαγγέλματα που ενδιαφέρουν τον μαθητή.
• Πληροφόρηση σχετικά με τις Σχολές και τα Τμήματα που οδηγούν στα επαγγέλματα που ενδιαφέρουν το άτομο. Γίνεται λεπτομερής αναφορά στις σχολές και τα τμήματα που δίνουν το δικαίωμα άσκησης της συγκεκριμένης εργασίας.

Ακόμη και αν το άτομο γνωρίζει τον εαυτό του, ξέρει ποιες εναλλακτικές επιλογές οδηγούν σε επαγγέλματα που τον ενδιαφέρουν και έχει επαρκή αριθμό πληροφοριών για αυτές, ενδέχεται και πάλι να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων λήψης απόφασης στους μαθητές αποτελεί έναν ακόμη  από τους κύριους στόχους του επαγγελματικού προσανατολισμού. Χρειάζεται λοιπόν ο Σύμβουλος Σταδιοδρομίας να ασκήσει τα άτομα στη χρήση λογικών μεθόδων λήψης απόφασης και, ενδεχομένως, να διδάξει τεχνικές που βοηθούν σε αυτή την κατεύθυνση. Υπάρχουν διάφορες τεχνικές λήψης απόφασης που βοηθούν το άτομο να κάνει την καλύτερη επιλογή χρησιμοποιώντας τις υπάρχουσες πληροφορίες. Το άτομο μπορεί με τις τεχνικές αυτές να υπολογίσει τα πιθανά αποτελέσματα κάθε επιλογής, να επεξεργασθεί τη σημασία των διάφορων παραγόντων και να επιλέξει να εφαρμόσει την καλύτερη λύση.

Δρ. Νίκος Δρόσος, Επίκουρος Καθηγητής Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Συμβουλευτικής, Τμήμα Κοινωνικών Επιστημών & Επιστημών της Συμπεριφοράς, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου

Το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου προσφέρει δωρεάν καθοδήγηση και συμβουλευτική επαγγελματικού προσανατολισμού. Μάθε περισσότερα στην ιστοσελίδα www.euc.ac.cy ή επικοινωνήστε μαζί τους στο [email protected] και στο 00357 22713000.