Την κατηγορηματική θέση, ότι η έκφραση δημόσιας άποψης από πλευράς Γενικής Εισαγγελίας αναφορικά με το ζήτημα της νομιμότητας ή μη της ερευνητικής επιτροπής για την οικονομία δεν είναι απαραίτητη ούτε αναγκαία, αφού, το θέμα της νομιμότητας, θα κριθεί ενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου, εάν και εφόσον αχθεί. Διευκρινίζει ότι η άποψη της Γενικής Εισαγγελίας δεν είναι εκείνη που θα κρίνει τη νομιμότητα ή μη της Ερευνητικής Επιτροπής, επισημαίνοντας ότι αυτή δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια άποψη ανάμεσα σε πολλές.

Αναφορικά με το ζήτημα της αποχώρησης του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας από τη συνεδρία της Ερευνητικής Επιτροπής για το σκάνδαλο της οικονομίας, σημειώνει ότι δεν έχει καταλήξει ακόμα στο συμπέρασμα κατά πόσον πράγματι συνέβη έτσι, ή εάν, εξαιτίας της διάστασης απόψεων που υπήρξε, διεκόπη η συνεδρία της Ερευνητικής Επιτροπής, επισημαίνοντας πως αυτό το γεγονός θα είναι ένα στοιχείο που θα λάβει υπ’ όψιν, για τη λήψη της τελικής του απόφασης.

Διευκρινίζει, επίσης, ότι ουδέποτε έδωσε γνωμάτευση για τη νομιμότητα της διερευνητικής επιτροπής πριν από την απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, ούτε του ζητήθηκε κάτι τέτοιο.

Γιατί η Γενική Εισαγγελία δεν τοποθετήθηκε ακόμα επί ενός τόσο σημαντικού ζητήματος, όπως είναι η νομιμότητα ή μη της Ερευνητικής Επιτροπής για την οικονομία;

Είναι αλήθεια ότι ο πολύς κόσμος, εξαιτίας του γεγονότος ότι το θέμα έχει πάρει πολύ μεγάλη έκταση και απασχολεί τα ΜΜΕ αλλά και το κοινό, θα ανέμενε ότι η Γενική Εισαγγελία και ο Γενικός Εισαγγελέας θα εξέφραζαν τις απόψεις τους για το θέμα αυτό. Όμως, κατά τη δική μου άποψη, δεν χρειάζεται να γίνει αυτό, όχι μόνον τώρα, αλλά ούτε και αργότερα, εκτός εάν διαφοροποιηθούν τα πράγματα ή αν προκύψει η ανάγκη. Δεν υπάρχει λόγος, επειδή η νομιμότητα ή μη της Ερευνητικής Επιτροπής δεν εξαρτάται από την άποψη της νομικής υπηρεσίας.

Αν η Ερευνητική Επιτροπή είναι νόμιμη ή όχι, τελικός κριτής, όπως ξέρετε, είναι το δικαστήριο, αν ποτέ έρθει ενώπιόν του το θέμα αυτό για να αποφασίσει. Η άποψη της Γενικής Εισαγγελίας δεν είναι εκείνη η οποία θα κρίνει τη νομιμότητα ή μη, δεδομένου ότι, όπως ξέρετε, έχουν αναπτυχθεί πολλές απόψεις γύρω από το θέμα, και η θέση του Γενικού Εισαγγελέα δεν θα είναι τίποτε άλλο παρά μία από τις πολλές απόψεις οι οποίες έχουν εκφραστεί. 

Δεν είναι καθοριστική η άποψη του Γ. Εισαγγελέα

Δεν είναι βαρύνουσα, ωστόσο, και, συνακόλουθα, σημαίνουσα και πολιτικά η διατύπωση της άποψής σας;

Οπωσδήποτε, η άποψη του Γενικού Εισαγγελέα έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα, δεν είναι όμως καθοριστική. Ο καθένας έχει δικαίωμα να διαφωνήσει με τον Γενικό Εισαγγελέα, να εκφράσει τις δικές του απόψεις, και, γενικώς, η ορθή άποψη κρίνεται από το δικαστήριο, αν ποτέ το θέμα έλθει ενώπιόν του. Σίγουρα, η άποψη του Γενικού Εισαγγελέα έχει βαρύνουσα σημασία, δεδομένου του γεγονότος ότι είναι ο νομικός σύμβουλος της Κυβέρνησης. Στη συγκεκριμένη, όμως, περίπτωση, ήδη το Υπουργικό Συμβούλιο έχει αποφασίσει και προχώρησε στον διορισμό της Ερευνητικής Επιτροπής, επομένως, η εκ των υστέρων άποψη του Γενικού Εισαγγελέα, δεν είναι εκείνη που θα καθορίσει τη νομιμότητα ή μη της επιτροπής.

Δεν έδωσα γνωμάτευση, ούτε μου ζητήθηκε

Η Κυβέρνηση επικαλείται τη δική σας νομική γνώμη για τη σύσταση της Ερευνητικής Επιτροπής, η νομιμότητα της οποίας αμφισβητείται, ωστόσο, από πολλές πλευρές. Πώς τοποθετείστε επί τούτου; 

Είναι αλήθεια ότι, από την αρχή, είχε λεχθεί από τον Κυβερνητικό Εκπρόσωπο και από άλλους, ότι το διάταγμα για τον διορισμό της Ερευνητικής Επιτροπής εκδόθηκε έπειτα από γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα. Τούτο επαναλήφθηκε πάρα πολλές φορές, ακόμη και σήμερα (περασμένη Τετάρτη) ο Αναπληρωτής Κυβερνητικός Εκπρόσωπος δήλωσε ότι, η απόφαση για σύσταση της Ερευνητικής Επιτροπής, στηρίχθηκε στην κειμένη νομοθεσία και έπειτα από γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα. Τέτοια γνωμάτευση δεν υπάρχει, με την έννοια ότι δεν υπάρχει γραπτή γνωμάτευση, ούτε είχε ζητηθεί από εμένα να γνωματεύσω πριν από την απόφαση για σύσταση της Ερευνητικής Επιτροπής.

Η απόφαση αυτή λήφθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο και επελέγησαν τα πρόσωπα από τα οποία θα απαρτιζόταν η επιτροπή. Είναι αλήθεια ότι, σε κάποιο στάδιο, πριν από την έκδοση του σχετικού διατάγματος, είχαμε αντιληφθεί ότι ενδέχεται να υπάρχει κάποιο πρόβλημα, ήταν, όμως, ήδη ειλημμένη απόφαση για σύσταση της Ερευνητικής Επιτροπής, όπως και για τα πρόσωπα τα οποία θα την απάρτιζαν. Εξαιτίας και των διφορούμενων απόψεων που υπήρχαν, όπως συνεχίζουν και σήμερα να υπάρχουν, δεν θεωρήθηκε σκόπιμο ότι θα έπρεπε, με οιονδήποτε τρόπο, να διαφοροποιηθώ από τις θέσεις οι οποίες ήδη ήταν εκπεφρασμένες από το Υπουργικό Συμβούλιο.

Δεν έβγαλα ακόμη συμπέρασμα για Χριστόφια

Ποια είναι η θέση σας όσον αφορά στο θέμα της αποχώρησης του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας από την Ερευνητική Επιτροπή για την Οικονομία;

Έχω ενώπιόν μου, όπως μου εστάλησαν από την Ερευνητική Επιτροπή, τα πρακτικά, όπως και τη σχετική απόφαση επί του θέματος που είχε εκδοθεί, έχω, επίσης, ενώπιόν μου την επιστολή, σε σχέση με το θέμα, των νομικών συμβούλων του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας. Από το κείμενο το οποίο έχω ενώπιόν μου, δεν είμαι βέβαιος αν πρόκειται για αποχώρηση του τέως Προέδρου, ή αν διεκόπη η συνεδρία της Ερευνητικής Επιτροπής, λόγω και της διάστασης απόψεων που υπήρχε, όσον αφορά στο κατά πόσον θα έπρεπε ο τέως Πρόεδρος να απαντήσει στις ερωτήσεις της Ερευνητικής Επιτροπής και μετά να διαβάσει την οποιαδήποτε δήλωση, ή κατά πόσο θα έπρεπε να αναγνωσθεί η δήλωσή του και στη συνέχεια να απαντήσει ερωτήσεις με τον τρόπο όπως το έθετε, είτε γραπτώς είτε με άλλον τρόπο.

Επαναλαμβάνω, δεν είμαι βέβαιος και δεν έχω καταλήξει ακόμα στο συμπέρασμα κατά πόσον αποχώρησε ο Πρόεδρος, ή εάν, εξαιτίας αυτής της διάστασης απόψεων, διεκόπη η συνεδρία της Ερευνητικής Επιτροπής. Και θα ήθελα να μείνω έως εδώ. Είναι ένα θέμα που, όπως είπα, θα πρέπει να μας απασχολήσει, αφού η Ερευνητική Επιτροπή απέστειλε στον Γενικό Εισαγγελέα, έτσι όπως προνοείται από τον περί ερευνητικών επιτροπών νόμο, μάλιστα με την άποψη ότι έχουν διαπραχθεί ποινικά αδικήματα και, επομένως, παραπέμπεται το θέμα στον Γενικό Εισαγγελία για την άσκηση των όποιων δικών του αρμοδιοτήτων.

Πότε εκτιμάτε ότι θα είστε εις θέσιν να εκφράσετε άποψη επί τούτου;

Δεν θέλω να προδιαγράψω την πορεία που θα ακολουθήσω, παρόλο που έχω σχηματίσει άποψη. Εντούτοις, φρονώ ότι δεν είναι σωστό να δημοσιοποιεί κάποιος τις προθέσεις του. Θα πρέπει, οι προθέσεις αυτές, να γίνονται γνωστές μέσω συγκεκριμένων ενεργειών, αλλά όχι να προαναγγέλλονται.

Η εκτίμησή σας εάν πρόκειται για αποχώρηση του τέως Προέδρου ή διακοπή της συνεδρίας, θα συμβάλει, ενδεχομένως, στη στάθμιση που θα κάνετε των δεδομένων και στη διαμόρφωση της κρίσης σας επί του προκειμένου;

Είναι πολύ πιθανόν. Είναι ένα στοιχείο που θα πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν, για τη λήψη της τελικής απόφασης, στην οποία θα πρέπει να καταλήξω.

Δεν νομιμοποιούνται οι πολιτικοί να οδηγούνται σε ακρότητες

Πώς κρίνετε την επισήμανση, σε σχέση με το πιο πάνω θέμα, έγκριτων νομικών, ότι θα πρέπει να αποφευχθούν, στις δύσκολες περιστάσεις που διέρχεται ο τόπος, αποφάσεις που αφήνουν την εντύπωση ποινικοποίησης της πολιτικής ζωής;

Είναι διαφορετικό το θέμα της ποινικοποίησης της πολιτικής ζωής, για την οποίαν όλοι κάθετα πρέπει να είμαστε αντίθετοι, με την έννοια ότι δεν θα πρέπει να διώκονται πολιτικά πρόσωπα ή οιαδήποτε πρόσωπα εκφράζουν πολιτικές θέσεις, επειδή οι θέσεις αυτές δεν είναι αρεστές. Αυτό, όμως, είναι εντελώς διαφορετικό από το να διώκονται πολιτικοί για ποινικά αδικήματα τα οποία διαπράττουν.

Εγώ βλέπω μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο θεμάτων. Επίσης, δεν σημαίνει ότι οι πολιτικοί θα πρέπει, στην έκφραση των απόψεών τους, να οδηγούνται σε ακρότητες, με τρόπο που να παραβλάπτονται τα δικαιώματα άλλων, όπως προσβολή της προσωπικότητας κάποιου άλλου, παρόλο που το τελευταίο αυτό δεν είναι ποινικό αδίκημα. Θέλω να διευκρινίσω ότι οι εξουσίες του Γενικού Εισαγγελέα είναι τέτοιες, που του επιτρέπουν, αφού σταθμίσει κατά πόσον υφίσταται ποινικό αδίκημα ή όχι, και, εάν διαπιστώσει ότι δεν υπάρχει σχετική μαρτυρία, να μην προχωρήσει στη διαδικασία, όσο σοβαρό και αν είναι το αδίκημα.

Αν διαπιστώσει ότι, στο πρώτο στάδιο, υφίσταται απαραίτητη μαρτυρία, στο δεύτερο στάδιο εξετάζει κατά πόσον ενδεχόμενη δίωξη ή μη εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον. Αυτή είναι μια αρχή του αγγλικού δικαίου, που, όπως ξέρετε, εφαρμόζουμε, η οποία υπήρχε πάντοτε. Επαναδιατυπώθηκε γύρω στο 1950 από τον τότε Γενικό Εισαγγελέα της Αγγλίας, τον Λόρδο Σόουκρος, ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, το 1945 ήταν δημόσιος κατήγορος στη δική της Νυρεμβέργης, που είχε πει ότι, το δίκαιο σε αυτήν τη χώρα, ουδέποτε ήταν, και ελπίζω ότι ουδέποτε θα γίνει τέτοιο ώστε, απλώς και μόνο με τη διαπίστωση της ύπαρξης ποινικού αδικήματος, να οδηγείται η υπόθεση στο δικαστήριο.

Αυτή η αρχή ισχύει και σ΄ εμάς. Επομένως, το πρώτο που διαπιστώνεται είναι κατά πόσον υπήρξε ποινικό αδίκημα, και, έπειτα, κατά πόσον το δημόσιο συμφέρον εξυπηρετείται ή όχι από τη συγκεκριμένη απόφαση.

Σημαντικός ο ρόλος των ερευνητικών επιτροπών

Σημειώνεται, το τελευταίο διάστημα, τόσο από νομικούς όσο και από πολιτικούς παράγοντες, μια έντονη αμφισβήτηση της χρησιμότητας των ερευνητικών επιτροπών, με το επιχείρημα ότι αυτές δεν έχουν ουσιαστικό ρόλο να διαδραματίσουν. Ποια είναι η δική σας θέση επί του προκειμένου;

Δεν συμφωνώ με αυτήν τη θέση, παρόλο που με τη βοήθεια και των ΜΜΕ έχει καλλιεργηθεί εκτεταμένα στο κοινό. Ότι, δηλαδή, οι ερευνητικές επιτροπές δεν έχουν τίποτε να προσφέρουν, αλλά, αντίθετα, αποτελούν και μέσο για συγκάλυψη των θεμάτων για τη διερεύνηση των οποίων έχουν συσταθεί. Εγώ δεν συμφωνώ με αυτή την άποψη. Δεν θα αναφερθώ στο μακρινό παρελθόν, αλλά θα περιοριστώ στις πρόσφατες ερευνητικές επιτροπές.

Θυμάστε την ερευνητική επιτροπή για το Μαρί. Όπως ξέρουμε, είχε συσταθεί μια ερευνητική επιτροπή με τον κ. Πολυβίου, η οποία προχώρησε στη δική της έρευνα, έκανε τις δικές της διαπιστώσεις, εξέδωσε τα δικά της πορίσματα, και η μαρτυρία η οποία συνελέγη αποτέλεσε ένα πολύτιμο βοήθημα για την Αστυνομία στη δική της έρευνα, γιατί οι ποινικές διώξεις δεν γίνονται με βάση τα αποτελέσματα των ερευνητικών επιτροπών, αλλά τις ανακρίσεις τις οποίες διενεργεί η Αστυνομία και το υλικό το οποίο συγκεντρώνει. Έγινε η έρευνα για το Μαρί, και, όπως ξέρετε, έχουν διωχθεί άνθρωποι.

Έχουν γίνει καταδίκες και έχουν γίνει αθωώσεις, και το όλο θέμα εκκρεμεί ενώπιον του εφετείου. Να πάμε πίσω στην «Ήλιος». Συστάθηκε η ερευνητική επιτροπή με τον κ. Καλλή, που έχει καταλήξει στα δικά της συμπεράσματα, τα οποία έχουν αποτελέσει πολύτιμο βοήθημα για τις αστυνομικές Αρχές, και έχουν διωχθεί ακριβώς εκείνοι οι οποίοι εισηγείτο ο κ. Καλλής ότι ευθύνονται για την πτώση του αεροσκάφους. Εδώ θα ήθελα να ανοίξω μια παρένθεση, λέγοντας ότι είναι εσφαλμένη η εντύπωση που καλλιεργείται, ότι ο κ. Καλλής εισηγήθηκε και τη δίωξη άλλων προσώπων, για την πτώση του αεροσκάφους.

Ο κ. Καλλής ζήτησε να διωχθούν ακριβώς αυτοί που εξεδίωξε η κατηγορούσα Αρχή. Άλλοι οι οποίοι εισηγήθηκε ο κ. Καλλής δεν ήταν για την πτώση του αεροσκάφους, αλλά για παραπτώματα ενδοϋπηρεσιακά, τα οποία δεν αφορούν τον Γενικό Εισαγγελέα, από μόνον του, αλλά την αρμόδια Αρχή. Αλίμονο, αν ο Γενικός Εισαγγελέας παρενέβαινε στα διάφορα κυβερνητικά τμήματα, για να ψάξει πού οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν παραβεί το προσίδιο καθήκον.

Επομένως, δεν συμφωνώ ότι οι ερευνητικές δεν υποβοηθούν. Σίγουρα, δεν είναι αυτές οι οποίες θα υποδείξουν ποιοι έχουν διαπράξει ποινικά αδικήματα και θα πρέπει να διωχθούν. Αυτό είναι δουλειά του Γενικού Εισαγγελέα και των δικαστηρίων, σε τελικό στάδιο, για να αποφανθούν για την ενοχή ή όχι κάποιου προσώπου.

Έχουν, δηλαδή, έναν υποβοηθητικό ρόλο, που μπορεί να είναι και ουσιώδης…

Εγώ λέω ότι έχουν έναν πολύτιμο ρόλο, επειδή κύρια αποστολή τους είναι η εξακρίβωση των γεγονότων, και πολλά από τα γεγονότα των οποίων καλούνται οι ερευνητικές επιτροπές να διαπιστώσουν την ύπαρξη, δεν είναι κατ’ ανάγκην ποινικά αδικήματα. Απλώς και μόνον μπορεί να είναι επιλήψιμες συμπεριφορές, που δεν αποτελούν ποινικά αδικήματα, αλλά δείχνουν και γιατί ένα συγκεκριμένο θέμα είχε μια κατάληξη, χωρίς κατ’ ανάγκην οι πράξεις οι οποίες οδήγησαν έως εκεί να αποτελούν και ποινικά αδικήματα.

Μειωμένη σήμερα η ατιμωρησία

Το φαινόμενο της ατιμωρησίας αποτελεί μιαν από τις κύριες αιτίες της εντεινόμενης διάβρωσης των θεσμών αλλά και των θεσμικών συμπεριφορών. Ποια μέτρα, κατά τη γνώμη σας, πρέπει να ληφθούν, ώστε η δημόσια λογοδοσία, όπως διακήρυξε και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, να γίνει πράξη;

Το φαινόμενο της ατιμωρησίας, αν πρόκειται να το δει κανείς ως φαινόμενο το οποίο πράγματι υφίσταται, θα πρέπει να το δει διαχρονικά. Δεν είναι κάτι καινούργιο. Ανατρέξατε από την ίδρυση της Δημοκρατίας έως σήμερα, για να δείτε ότι τα πράγματα τώρα είναι πολύ καλύτερα απ’ ό,τι ήταν τη δεκαετία του ‘60, του ‘70 και του ‘80, για παράδειγμα, παρόλο που, σήμερα, με τη μεγαλύτερη ελευθερία στην έκφραση γνώμης, τη διεισδυτική δημοσιογραφία και την πλειάδα ΜΜΕ, τόσο ηλεκτρονικής όσο και έντυπης, ολοένα και πιο πολύ τα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα, εκεί όπου εκτρέπονται από τη νομιμότητα, βγαίνουν περισσότερο στην επιφάνεια, χωρίς κατ’ ανάγκην, όμως, να υπάρχουν και τα απαιτούμενα στοιχεία.

Πολλές φορές τα πράγματα είναι ευδιάκριτα αναφορικά με ευθύνες· δυστυχώς, όμως, εκείνες οι αποδείξεις, με βάση τις οποίες να οδηγηθεί κάποιος στο δικαστήριο με εύλογη πεποίθηση ότι μπορεί να επιτευχθεί καταδίκη, δεν υπάρχουν. Πολλοί αφήνουν φήμες γύρω από ορισμένα θέματα, αλλά, στο στάδιο της μαρτυρίας, κανείς δεν είναι πρόθυμος να προσφέρει μαρτυρικά στοιχεία. Επομένως, εάν πούμε ότι υπάρχει ατιμωρησία σήμερα, οφείλεται στο γεγονός ότι πιο εύκολα ανεβαίνουν στην επιφάνεια φαινόμενα παραβατικότητας, όμως θα έλεγα ότι η κατάσταση σήμερα, αν το φαινόμενο είναι υπαρκτό, είναι καλύτερη απ’ ό,τι στο παρελθόν. 

Ασκείται περισσότερος δημόσιος έλεγχος…

Ακριβώς. Δέστε πόσα δημόσια πρόσωπα έχουν οδηγηθεί στο δικαστήριο, σε σχέση με το παρελθόν.

Θα μπορούσα να προσφέρω περισσότερα…

Σύντομα αποχωρείτε, έπειτα από μια ευδόκιμη υπηρεσία, από τη θέση του Γενικού Εισαγγελέα. Πώς θα αποτιμούσατε, μέσα από μια συνολική θεώρηση, το έργο σας; 

Οπωσδήποτε, το αν είναι μια ευδόκιμη υπηρεσία ή όχι, θα πρέπει να κριθεί από άλλους. Πρέπει, όμως, να πω ότι σ’ αυτήν την υπηρεσία έχω μια ολόκληρη ζωή, έχω σαράντα χρόνια, από τα οποία μόνον τα οκτώ ήταν στη θέση του Γενικού Εισαγγελέα. Τα άλλα πέντε ήταν στη θέση Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα και τα υπόλοιπα σε διάφορες θέσεις, από τη χαμηλότερη που υπάρχει, εκείνην του νομικού βοηθού δεύτερης τάξης με σύμβαση, έως και τη θέση του εισαγγελέα, που την είχα προτού διοριστώ στη θέση του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα.

Πιστεύω ότι έχω δώσει ό,τι μπορούσα να δώσω σ’ αυτήν την υπηρεσία, κι ότι θα μπορούσα να δώσω ακόμη περισσότερα, αν οι συνθήκες ήταν και καλύτερες. Τα τελευταία χρόνια, δεν ήταν εύκολες οι συνθήκες στον τόπο. Θα μπορούσα να τις χαρακτηρίσω ως ανώμαλες. Είχαμε, εκτός των άλλων δυσκολιών, την πτώση της «Ήλιος», με όλα τα συνεπακόλουθα, την έκρηξη στο Μαρί, επίσης με όλα τα συνεπακόλουθα, την αναστάτωση που επήλθε στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου, λόγω της οικονομικής κρίσης. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, πρέπει να κριθεί και η δική μου εισαγγελία.

Όπως έχω πει, άλλοι θα πρέπει να αποτιμήσουν το έργο μου. Εγώ φεύγω ικανοποιημένος ότι προσέφερα εκείνο το οποίο μπορούσα, και, επαναλαμβάνω ότι, ίσως, εάν οι συνθήκες ήταν καλύτερες, θα μπορούσα να προσφέρω πολύ περισσότερα. Όμως, έτσι έχουν τα πράγματα, και θέλω να πιστεύω ότι, μετά την αποχώρησή μου, εκείνοι που θα με κρίνουν, κρίνοντας και τις συνθήκες, θα κρίνουν ότι ήταν μια ευδόκιμη υπηρεσία όχι μόνον από τη θέση του Γενικού Εισαγγελέα, αλλά και γενικότερα.