Το όραμα του μ. Προέδρου της Ψυχιατρικής Εταιρίας Κύπρου ψυχίατρου Λούη Καριόλου  για εξειδίκευση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας και για εισαγωγή της Δικανικής Ψυχιατρικής στο κυπριακό σωφρονιστικό σύστημα, υλοποιούν τα μέλη της Εταιρίας, προωθώντας τη σύντομη εφαρμογή του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών Δικανικών Επιστημών Ψυχικής Υγείας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας για το οποίο ο Δρ Καριόλου εργάστηκε σκληρά τα τελευταία τέσσερα τουλάχιστον χρόνια.
Το πρόγραμμα αυτό ήταν το θέμα της ημερίδας που η Ψυχιατρική Εταιρεία Κύπρου και το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας οργάνωσαν με μεγάλη επιτυχία το περασμένο Σάββατο (15.32014) στη μνήμη του Λούη Καριόλου, με διαλέξεις επιστημόνων και συζήτηση σε ενδιαφέροντα θέματα όπως η φροντίδα ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών και η αυτοκτονικότητα κρατουμένων στις φυλακές.
Την ημερίδα παρακολούθησε η μοναχοκόρη του Λ. Καριόλου και της ευρωβουλευτή Ελένης Θεοχάρους, Τζούλη.

Ήθελε σωφρονισμό στις φυλακές

Τραγική σύμπτωση που αξίζει να σημειωθεί, είναι ότι το απόγευμα του Σαββάτου, λίγες ώρες μετά τη λήξη της ημερίδας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, αυτοκτόνησε με απαγχονισμό στα αστυνομικά κρατητήρια Λεμεσού χρησιμοποιώντας το σεντόνι του, 39χρονος Λετονός που είχε συλληφθεί δύο μέρες προηγουμένως για κλοπή.
Να υπενθυμίσουμε ότι ο για 13 χρόνια ψυχίατρος των Κεντρικών Φυλακών Λούης Καριόλου, πέθανε από ανακοπή καρδιάς στις 19 Φεβρουαρίου 2014, ένα μήνα μετά που μετακινήθηκε αιφνιδίως από τη θέση του και αφού προηγήθηκε βιασμός νεαρού κατάδικου και ένα μπαράζ αυτοκτονιών και απόπειρων αυτοκτονίας φυλακισμένων που οδήγησαν σε εξέγερση κρατουμένων.
Σε συνέντευξή του στον υπογράφοντα («Σ» 16.1.2014), ο Λούης Καριόλου απέδωσε τη μετακίνησή του, στη διαφορά που είχε με τον τότε αναπληρωτή Διευθυντή των φυλακών (που επίσης μετακινήθηκε), αφού όπως μας είπε χαρακτηριστικά, «εκείνος ήθελε Γκουαντάναμο κι εγώ ήθελα σωφρονισμό στις φυλακές».
Σε εκείνη τη συνέντευξη, την τελευταία της ζωής του, ο Δρ Καριολου, αναφέρθηκε με περηφάνια στο όραμά του για τη Δικανική Ψυχιατρική και στο σχετικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα. «Αυτό», είπε, «θα αποτελέσει τον κορμό των σπουδών για τους φοιτητές που αργότερα θα ειδικευτούν ως επιστήμονες στο θέμα των σεξουαλικών εγκλημάτων και της θεραπείας των σεξουαλικά αδικοπραγούντων». Αναφέρθηκε επίσης στη συνεργασία του με την Επίτροπο Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού σε σχέση με τους παιδεραστές και με την Επίτροπο Διοίκησης σε σχέση με την αλλαγή νομοθεσίας για τους ψυχιατρικά ασθενείς κατάδικους.

Φροντίδα πασχόντων παραπτωματιών

Στην εισήγησή της στην ημερίδα, με τίτλο «Φροντίδα ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών», η Δρ Μαρία Καρανικόλα, Επίκουρη Καθηγήτρια Νοσηλευτικής Ψυχικής Υγείας στο ΤΕΠΑΚ, επεσήμανε ότι ο αριθμός των θυμάτων βίας και εκείνων που διαπράττουν βία, συνεχώς αυξάνεται. Συνέχισε με τα εξής: «Είναι γνωστές σε όλους οι επιπτώσεις από την άσκηση βίας στη σωματική και στην ψυχική υγεία των θυτών και των θυμάτων.  Αναδεικνύεται επομένως η αναγκαιότητα της παροχής εξειδικευμένης φροντίδας και προς τις δύο αυτές ομάδες πληθυσμού, αναγκαιότητα που προβάλλεται και από τις διακηρύξεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Στο πλαίσιο αυτό, ο ρόλος του επαγγελματία ψυχικής υγείας με εξειδίκευση στη δικανική φροντίδα, είναι περισσότερο καίριος από ποτέ. Ο Οργανισμός επιβεβαιώνει την αυξητική τάση του αριθμού των εγκλείστων σε σωφρονιστικές δομές σε παγκόσμια κλίμακα, επισημαίνοντας ότι το 40% - 90%, εάν λάβουμε υπόψη και τις διαταραχές σχετιζόμενες με τη χρήση ουσιών, έχουν σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας».
 

Προαπαιτούμενο, η ενσυναίσθηση

Σύμφωνα με τη Δρα Καρανικόλα, «ο θεραπευτής, και γενικότερα το άτομο που παρέχει τη φροντίδα, τις περισσότερες φορές καλείται να διαχειριστεί τα συναισθήματα απέχθειας, απόρριψης ή και φόβου, τα οποία αν και ανθρώπινα, ωστόσο έρχονται σε αντίφαση με το πυρηνικό προαπαιτούμενο της παροχής φροντίδας, προς τους ψυχικά -και όχι - μόνο πάσχοντες, την ενσυναίσθηση. Την ικανότητα, δηλαδή, να κατανοεί κανείς την ιδιαιτερότητα των αναγκών του ατόμου το οποίο καλείται να φροντίσει, και βέβαια όχι να ταυτίζεται μαζί του.  Η διαδικασία, λοιπόν, διαχείρισης των προσωπικών συναισθημάτων του επιστήμονα ψυχικής υγείας στο πλαίσιο της φροντίδας του αδικοπραγούντα, είναι μια απαιτητική και συχνά στρεσογόνος διαδικασία για το θεραπευτή.  
Την ίδια στιγμή, διττός είναι και ο στόχος των παρεχομένων υπηρεσιών, δηλαδή ο σωφρονισμός από τα μία, αλλά και η παροχή φροντίδας από την άλλη.   Επομένως, ο δικανικός επιστήμονας ψυχικής υγείας, καλείται πάλι να διαχωρίσει τη μια ιδιότητα από την άλλη, εξίσου επίπονη, με θεσμικές, μιλώντας για την Κύπρο, και άλλες στρεσογόνες δυσκολίες».
 

Ο διπλός κοινωνικός στιγματισμός

Η Δρ Καρανικόλα τόνισε την αναγκαιοτητα «για πολιτισμικά επαρκείς δικανικούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας και υπηρεσίες», όπως και για αξιολόγηση των ατόμων που εισέρχονται στο σωφρονιστικό σύστημα. «Επισημαίνω και εγώ», είπε, «την αναγκαιότητα  σταθμισμένων για τον πληθυσμό των φυλακών εργαλείων, αλλά και τη σπουδαιότητα εφαρμογής της διαδικασίας της αξιολόγησης των ψυχικών λειτουργιών, τόσο κατά την πρώτη επαφή του παραπτωματία με τις υπηρεσίες, όσο και περιοδικά. Την ίδια στιγμή, ο διπλός κοινωνικός στιγματισμός, εκείνος δηλαδή της ψυχικής νόσου και εκείνος της αποτρόπαιης ποινικής πράξης, είναι μία άλλη συνιστώσα που χρήζει προσοχής, αναφορικά με τη φροντίδα των ψυχικά πασχόντων παραπτωματιών. Επομένως, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα προηγούμενα, η φροντίδα τους θα πρέπει να είναι μία πολιτισμικά επαρκής φροντίδα, προκειμένου να διαχειριστούν αποτελεσματικά  ζητήματα σχετικά με το διπλό στίγμα, αλλά και με τις μειονοτικές ομάδες. Και βέβαια, στο πλαίσιο αυτό, σχετικό είναι το ζήτημα της ανατροπής της σχέσης εξουσίας μεταξύ θεραπευτή και θεραπευομένου».

Το πρόγραμμα αρχίζει σύντομα

Όπως μας δήλωσε η Γραμματέας της Ψυχιατρικής Εταιρίας Κύπρου Δρ Λουϊζα Βερεσιέ, το πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δικανικών Επιστημών Ψυχικής Υγείας, θα αρχίσει να διδάσκεται στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας την επόμενη σχολική χρονιά, δηλ. από τον Σεπτέμβριο 2014 ή από τον Ιανουάριο 2015. Αφορά  ψυχίατρους, νοσηλευτές, ψυχολόγους, εργοθεραπευτές, αστυνομικούς και νομικούς που χρειάζονται δικανικές γνώσεις και ειδική εκπαίδευση στα θέμα των διαταραχών προσωπικότητας και ψυχοπαθολογίας των κρατουμένων και των φυλακισμένων παραπτωματιών.

Φυλακή και αυτοκτονικότητα

Αναπτύσσοντας το θέμα «Φυλακή και αυτοκτονικότητα» η Δρ Άρτεμις Ηγουμένου, ανέφερε ως παράγοντες κινδύνου τους περιστασιακούς παράγοντες που έχουν να κάνουν με την απομόνωση, τις νυχτερινές ώρες, τα σαββατοκύριακα, τη διαμονή στο κελί χωρίς άλλον συγκρατούμενο. Ως ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου, ανέφερε την έλλειψη οικογενειακής / κοινωνικής υποστήριξης, το ιστορικό αυτοκτονικότητας-αυτοτραυματισμών, το ψυχιατρικό ιστορικό, το ιστορικό κατάχρησης ουσιών (αλκοόλ, ναρκωτικά), το bullying (εκφοβισμός, παρενόχληση), τις αντιπαραθέσεις με κρατούμενους, τα δυσμενή νέα, το αίσθημα απελπισίας, την παρορμητικότητα και τη χαμηλή αυτοεκτίμηση. Με τις αυτοκτονίες συνέδεσε κρατούμενους καταγόμενους από την Ανατολική Ευρώπη ή την Ασία, άνεργους, άγαμους, άτεκνους και φυλακισμένους για ναρκωτικά, ανθρωποκτονίες και για αδικήματα κατά της περιουσίας. Ανέφερε ως προστατευτικούς παράγοντες την πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τα υγιή, υποστηρικτικά δίκτυα.