Σχεδόν τρία χρόνια μετά τη μαζική έξοδο των Αρμενίων από το Ναγκόρνο Καραμπάχ, περισσότερα από 100.000 άτομα εξακολουθούν να βρίσκονται εκτοπισμένα, ενώ ανοικτά παραμένουν ζητήματα που αφορούν τους κρατουμένους στο Αζερμπαϊτζάν, τους αγνοουμένους, τις περιουσίες και την αρμενική πολιτιστική κληρονομιά.

Τα στοιχεία περιλαμβάνονται σε έκθεση του Armenian National Committee – International (ANC International), η οποία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026 υπό τον τίτλο «Artsakh (Nagorno-Karabakh): Three Years After Ethnic Cleansing». Σημειώνεται ότι η έκθεση αποτελεί έγγραφο αρμενικής οργάνωσης και οι αξιολογικές διατυπώσεις και καταγγελίες που περιλαμβάνει αποδίδονται στην ίδια.

Πάνω από 100.000 εκτοπισμένοι

Σύμφωνα με την έκθεση, περισσότεροι από 100.000 Αρμένιοι παραμένουν εκτοπισμένοι μετά τα γεγονότα του 2023, τα οποία ακολούθησαν πολύμηνο αποκλεισμό και τη στρατιωτική επιχείρηση του Αζερμπαϊτζάν τον Σεπτέμβριο εκείνου του έτους. Το ANC υποστηρίζει ότι εξακολουθούν να παραμένουν ανεπίλυτα ζητήματα που σχετίζονται με το δικαίωμα επιστροφής, τις περιουσίες, τους αγνοουμένους και τη λογοδοσία.

Η έκθεση αναφέρει επίσης ότι 429 Αρμένιοι είναι καταγεγραμμένοι από τη Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού ως αγνοούμενοι σε σχέση με τις κλιμακώσεις της σύγκρουσης την περίοδο 2020-2023.

20 Αρμένιοι κρατούμενοι στο Αζερμπαϊτζάν

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους Αρμένιους που κρατούνται στο Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με το έγγραφο, 20 άτομα εξακολουθούν να βρίσκονται στις φυλακές, μεταξύ των οποίων οκτώ πρώην πολιτικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι του Ναγκόρνο Καραμπάχ. Όλοι, σύμφωνα με την έκθεση, έχουν πλέον καταδικαστεί από δικαστήρια του Αζερμπαϊτζάν, με ποινές που φθάνουν μέχρι και την ισόβια κάθειρξη.

Μεταξύ αυτών βρίσκονται οι πρώην πρόεδροι Μπάκο Σαχακιάν, Αρκάντι Γκουκασιάν και Αραΐκ Χαρουτιουνιάν. Η έκθεση επικαλείται την International Commission of Jurists, η οποία έχει εκφράσει επιφυλάξεις για το κατά πόσο οι σχετικές δικαστικές διαδικασίες ανταποκρίθηκαν στα διεθνή πρότυπα δίκαιης δίκης.

Ξεχωριστή αναφορά γίνεται στον επιχειρηματία και πρώην υπουργό Επικρατείας του Ναγκόρνο Καραμπάχ Ρούμπεν Βαρντανιάν, ο οποίος καταδικάστηκε σε 20 χρόνια φυλάκισης. Σύμφωνα με το ANC, έχει προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Καταγγελίες για την πολιτιστική κληρονομιά

Το ANC καταγγέλλει παράλληλα καταστροφή ή αλλοίωση αρμενικών εκκλησιών, κοιμητηρίων, μνημείων και άλλων χώρων στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Η έκθεση επικαλείται στοιχεία του ACLED, σύμφωνα με τα οποία καταγράφηκαν σχεδόν 80 περιστατικά καταστροφής αρμενικών ιστορικών, θρησκευτικών, πολιτικών και οικιστικών χώρων από το 2021 έως τον Αύγουστο του 2024.

Γίνεται ακόμη αναφορά στην κατεδάφιση του καθεδρικού ναού της Παναγίας στο Στεπανακέρτ, καθώς και σε παρεμβάσεις σε αρμενικά κοιμητήρια και μνημεία στη Σούσα/Σουσί.

Στέγαση και εργασία στην Αρμενία

Τρία χρόνια μετά τον εκτοπισμό, σημαντικές παραμένουν και οι κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες για όσους εγκαταστάθηκαν στην Αρμενία. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, από περίπου 25.000 οικογένειες που χρειάζονται στέγαση, μόλις περίπου 4.000 έχουν μέχρι στιγμής επωφεληθεί από το μόνιμο στεγαστικό πρόγραμμα.

Παράλληλα, περίπου 25.000 εκτοπισμένοι έχουν καταγεγραμμένη επίσημη απασχόληση, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο ένα τέταρτο του πληθυσμού εργασιακής ηλικίας. Ο μέσος μηνιαίος μισθός τους υπολογίζεται στις 150.000 ντραμ, περίπου στο μισό του εθνικού μέσου όρου, ενώ περισσότερο από το 40% των εργαζομένων εμφανίζεται να απασχολείται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων του.

Το ζήτημα της επιστροφής

Παράλληλα με την ανθρωπιστική διάσταση, βρίσκονται σε εξέλιξη διεθνείς πρωτοβουλίες. Η έκθεση αναφέρεται στην απόφαση του ελβετικού Κοινοβουλίου για προώθηση διεθνούς φόρουμ με αντικείμενο την επιστροφή των Αρμενίων του Ναγκόρνο Καραμπάχ, καθώς και σε περισσότερες από 500 αιτήσεις που εκπροσωπούν άνω των 1.000 εκτοπισμένων και είχαν κατατεθεί στο ΕΔΑΔ μέχρι τον Απρίλιο του 2026.

Το ANC υποστηρίζει ότι, παρά τις εξελίξεις στις σχέσεις Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, τα ζητήματα της επιστροφής, των περιουσιών, των κρατουμένων, των αγνοουμένων και της πολιτιστικής κληρονομιάς εξακολουθούν να μην έχουν επιλυθεί.