Η εποχή της αμερικανικής κυριαρχίας στη Μέση Ανατολή, όπως διαμορφώθηκε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τον Πόλεμο του Κόλπου, φτάνει στο τέλος της. Αυτή είναι η κεντρική θέση του καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων στο George Washington University, Marc Lynch, σε εκτενή ανάλυσή του στο Foreign Affairs με τίτλο «The End of the American Middle East – Iran and the Last Gasp of a Failed Order».

Ο Lynch υποστηρίζει ότι ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν δεν αποτέλεσε απλώς ακόμη μία κρίση στη Μέση Ανατολή, αλλά αποκάλυψε τα όρια της αμερικανικής ισχύος και έπληξε τον πυρήνα της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας που οικοδομούσε η Ουάσινγκτον επί 35 χρόνια.

«Η αμερικανική Μέση Ανατολή τελείωσε»

Η ανάλυση ξεκινά με μια κατηγορηματική διαπίστωση: «Η αμερικανική Μέση Ανατολή τελείωσε».

Κατά τον Lynch, η περιφερειακή τάξη που επικρατούσε από το 1991 υπήρξε ένα από τα θύματα του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν.

Ο ίδιος θεωρεί ότι η αποτυχία Ουάσινγκτον και Ισραήλ να ανατρέψουν το καθεστώς της Τεχεράνης ανέδειξε τα όρια δεκαετιών κυρώσεων και στρατιωτικής πίεσης. Ταυτόχρονα, η αδυναμία των ΗΠΑ να προστατεύσουν πλήρως τους συμμάχους τους στον Κόλπο από ιρανικά πλήγματα και να διατηρήσουν ανοικτά τα Στενά του Ορμούζ έπληξε, κατά την εκτίμησή του, την αξιοπιστία της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή.

Η τάξη πραγμάτων που δημιουργήθηκε το 1991

Ο Lynch τοποθετεί την απαρχή της σημερινής περιφερειακής αρχιτεκτονικής στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου και στην απελευθέρωση του Κουβέιτ από την ιρακινή κατοχή το 1991.

Οι ΗΠΑ αξιοποίησαν τότε τη μοναδική μεταψυχροπολεμική συγκυρία για να αποκτήσουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη Μέση Ανατολή, εγκαθιστώντας στρατιωτικές βάσεις και δημιουργώντας συστήματα ασφαλείας με βασικό στόχο τον περιορισμό αρχικά του Ιράκ και του Ιράν και αργότερα του Ιράν και των περιφερειακών συμμάχων του.

Διαμορφώθηκαν ουσιαστικά δύο στρατόπεδα: από τη μία ένα αμερικανικό μπλοκ που περιλάμβανε το Ισραήλ, την Τουρκία και σχεδόν όλα τα αραβικά κράτη και από την άλλη ένα πιο χαλαρό στρατόπεδο αποτελούμενο από το Ιράν, τη Συρία υπό το καθεστώς Άσαντ και οργανώσεις όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι.

Από τη Γάζα στον πόλεμο με το Ιράν

Κατά τον Lynch, δύο διαδοχικές κρίσεις επέφεραν το καθοριστικό πλήγμα στην αμερικανική περιφερειακή τάξη: ο πόλεμος στη Γάζα και ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν.

Υποστηρίζει ότι η αμερικανική υποστήριξη στις ισραηλινές επιχειρήσεις στη Γάζα έπληξε την εναπομείνασα ηθική αξιοπιστία της Ουάσινγκτον στην περιοχή, ενώ ο πόλεμος με το Ιράν διέλυσε, κατά την εκτίμησή του, την εικόνα της αμερικανικής στρατιωτικής παντοδυναμίας.

Η οργή των κρατών του Κόλπου

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στην αντίδραση των αραβικών μοναρχιών.

Σύμφωνα με την ανάλυση, οι ηγεσίες του Κόλπου εξοργίστηκαν επειδή οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξεκίνησαν τον πόλεμο με το Ιράν χωρίς προηγούμενη ουσιαστική διαβούλευση μαζί τους, παρά το γεγονός ότι οι ίδιες θα βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή ενδεχόμενων ιρανικών αντιποίνων.

Τα αμερικανικά συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας περιόρισαν τις συνέπειες των ιρανικών επιθέσεων, ωστόσο αρκετά πλήγματα πέρασαν την άμυνα, προκαλώντας ζημιές και διαταράσσοντας το αίσθημα ασφάλειας πάνω στο οποίο είχαν οικοδομήσει το οικονομικό τους μοντέλο οι χώρες του Κόλπου.

Το «Σουέζ» της Αμερικής;

Ο πόλεμος με το Ιράν παραλληλίζεται πλέον, σύμφωνα με τον Lynch, με την Κρίση του Σουέζ του 1956, η οποία σηματοδότησε την ιστορική υποχώρηση της βρετανικής και γαλλικής ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Η σύγκριση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η αμερικανική παρουσία θα εξαφανιστεί άμεσα.

Όπως η βρετανική και γαλλική επιρροή χρειάστηκαν χρόνια για να υποχωρήσουν μετά το Σουέζ, έτσι και οι ΗΠΑ θα εξακολουθήσουν βραχυπρόθεσμα να αποτελούν σημαντικό στρατιωτικό και πολιτικό παράγοντα στη Μέση Ανατολή. Η αλλαγή, κατά τον Lynch, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο οι περιφερειακές δυνάμεις αντιλαμβάνονται πλέον την αξιοπιστία και την ισχύ της Ουάσινγκτον.

Ισραήλ και Ιράν σε μια πιο ασταθή περιοχή

Στη νέα πραγματικότητα, ο Lynch θεωρεί ότι τόσο το Ισραήλ όσο και το Ιράν έχουν κίνητρα να συνεχίσουν πολιτικές που ενισχύουν την περιφερειακή αστάθεια.

Για το Ισραήλ εκτιμά ότι η στρατιωτική παρέμβαση πέραν των συνόρων του θα συνεχιστεί, κάνοντας ιδιαίτερη αναφορά στον Λίβανο και τη Συρία. Για το Ιράν σημειώνει ότι, παρά τις σοβαρές ζημιές που υπέστη στον πόλεμο, το καθεστώς παραμένει όρθιο και εξακολουθεί να διαθέτει δυνατότητα άσκησης επιρροής μέσω περιφερειακών συμμάχων.

Νέοι συνασπισμοί – Στο κάδρο Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Κατάρ

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκτίμηση για τις νέες περιφερειακές συμμαχίες.

Ο Lynch υποστηρίζει ότι η Μέση Ανατολή θα απομακρύνεται σταδιακά από το ενιαίο αντι-ιρανικό μέτωπο που επιθυμεί η Ουάσινγκτον. Κράτη του Κόλπου ενδέχεται να αναζητήσουν επιμέρους συμφωνίες με την Τεχεράνη ώστε να αποφύγουν να μετατραπούν σε στόχους.

Παράλληλα, διαβλέπει έναν αυξανόμενο ανταγωνισμό μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων για την περιφερειακή πρωτοκαθεδρία.

Πριν από την έναρξη του πολέμου με το Ιράν, σύμφωνα με την ανάλυση, το Ριάντ είχε αρχίσει να κινητοποιεί έναν συνασπισμό στον οποίο συμμετείχαν Αίγυπτος, Πακιστάν, Κατάρ και Τουρκία, ως αντίβαρο στον υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ άξονα ΗΑΕ–Ισραήλ.

Η «τελευταία ευκαιρία» της Ουάσινγκτον

Ο Lynch θεωρεί ότι η κατάρρευση της παλιάς τάξης μπορεί να αποτελέσει και ευκαιρία για μια ριζικά διαφορετική αμερικανική στρατηγική.

Αντί της στρατιωτικής ανάσχεσης, προτείνει μια πολιτική που θα στηρίζεται περισσότερο στη διπλωματία και τη συλλογική άμυνα. Υποστηρίζει μάλιστα ότι οι ΗΠΑ θα πρέπει να επιδιώξουν μια διπλωματική διαδικασία μέσω της οποίας το Ιράν θα μπορούσε να ενταχθεί σε ένα νέο περιφερειακό σύστημα ασφαλείας.

Παράλληλα, ζητεί επανεξέταση της σχέσης Ουάσινγκτον–Ισραήλ, με τις ΗΠΑ να ασκούν μεγαλύτερη πίεση για το Παλαιστινιακό, τη Δυτική Όχθη και τις ισραηλινές στρατιωτικές επεμβάσεις σε Λίβανο και Συρία.

Η τελική του εκτίμηση είναι ότι η Ουάσινγκτον δυσκολεύεται ακόμη να φανταστεί μια Μέση Ανατολή στην οποία δεν θα κυριαρχεί. Ωστόσο, όπως καταλήγει, η περιφερειακή τάξη που οικοδομήθηκε γύρω από την αμερικανική ισχύ τελειώνει και οι ΗΠΑ βρίσκονται μπροστά σε μια τελευταία ευκαιρία να αλλάξουν πορεία.

Διαβάστε επίσης:  Οι πέντε στόχοι του οικονομικού πόλεμου ΗΠΑ κατά του Ιράν