Ολοκληρώνουμε τη σειρά των προηγουμένων μας άρθρων για τα αρμενικά μνημεία στην Κύπρο με το παρόν άρθρο, το οποίο αναφέρεται στα αρμενικά μνημεία της Λάρνακας, της Λεμεσού και του τουρκοκρατούμενου Αρμενομονάστηρου.

Στο παραλιακό μέτωπο της Λάρνακας, δίπλα από τη μαρίνα της πόλης, βρίσκεται το μνημείο της Αρμενικής Γενοκτονίας, στο σημείο όπου χιλιάδες Αρμένιοι πρόσφυγες πρωτοπάτησαν στην Κύπρο. Το μνημείο, που κατασκευάστηκε σε χώρο που διέθεσε ο Δήμος Λάρνακας και με δαπάνες της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποτελείται από έναν μπρούντζινο αετό πάνω σε γρανιτένιο βάθρο, περιστοιχισμένο από σειρές δένδρων ροδιάς και κυπαρισσιών. Τον θεμέλιο λίθο του μνημείου έθεσε στις 24 Νοεμβρίου 2006 ο Αρμένιος Πρόεδρος Ρομπέρτ Κοτσιαριάν, ενώ τα αποκαλυπτήριά του τέλεσε στις 28 Μαΐου 2008 ο Κύπριος Πρόεδρος Δημήτρης Χριστόφιας.

Σχέδιο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Άγγελου Δημητρίου, με τη βοήθεια του αρχιτέκτονα Μιχαήλ Θράσου, λαξεύτηκε από τον Έλληνα γλύπτη Γεώργιο Καλακαλλά. Τις γρανιτένιες πλάκες -οι οποίες είναι τοποθετημένες στο βάθρο του μνημείου και το περιγράφουν στα ελληνικά, αρμενικά, αγγλικά και τουρκικά- προσέφερε η Δημοκρατία της Αρμενίας. Η ελληνική επιγραφή έχει ως εξής: «Το μνημείο αυτό υποδεικνύει το σημείο όπου Αρμένιοι πρόσφυγες, διαφεύγοντας τις διώξεις της Γενοκτονίας του 1915, πρωτοπάτησαν στην Κύπρο. Το μνημείο αποτελεί έκφραση ευγνωμοσύνης στον λαό της Κύπρου για τη συμπαράσταση και βοήθειά του προς τους πρόσφυγες αυτούς, και είναι αφιερωμένο στη μνήμη των αμέτρητων θυμάτων της Αρμενικής Γενοκτονίας».

Επίσης στη Λάρνακα, στο προαύλιο της εκκλησίας του Αγίου Στεφάνου, βρίσκεται ένα χατσκάρ (σταυρόπετρα), από κοκκινωπή πέτρα τουφ. Σύμφωνα με την επιγραφή που φέρει, είναι αφιερωμένο στην «εκατονταετηρίδα της σφαγής των Αδάνων 1909-2009 και τις μυριάδες μαρτύρων του αρμενικού έθνους». Το χατσκάρ λαξεύτηκε στην επαρχία Σισιάν της Αρμενίας από τον γλύπτη Grishia Avedissian και δωρίθηκε από τον Μιχράν και τη Ζακλίν Μπογιατζιάν. Ο καθαγιασμός του τελέστηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2011, από τον Αρχιεπίσκοπο Αρμενίων Κύπρου Βαρουζάν Χεργκελιάν.

Μπροστά από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στη Λεμεσό βρίσκεται ένα άλλο χατσκάρ (σταυρόπετρα), από σκούρα καφέ πέτρα τουφ. Το χατσκάρ, το οποίο λαξεύτηκε στο Γκιουμρί της Αρμενίας, δωρίθηκε από την οικογένεια Αρακελιάν και τα αποκαλυπτήριά του τέλεσε στις 28 Σεπτεμβρίου 2008 ο Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν Χεργκελιάν, ανήμερα τη γιορτή του Αγίου Στεφάνου.

Τελευταία αναφορά στα αρμενικά μνημεία που βρίσκονται στο τουρκοκρατούμενο Αρμενομονάστηρο, επί της οροσειράς του Πενταδακτύλου. Πάνω σε λόφο που δεσπόζει του μοναστηριού βρίσκεται ένας τσιμεντένιος οβελίσκος, αφιερωμένος στον Αββά Μεχιτάρ της Σεβαστείας (1676-1749), την επίσκεψή του εκεί το 1695 και τη 200ή επέτειο του Τάγματος των Μεχιταριστών. Το μνημείο αυτό αποκάλυψαν στις 2 Αυγούστου 1931 ο Καθόλικος (Πατριάρχης) της Κιλικίας Σαχάκ Β’ και ο Αρχιεπίσκοπος Αρμενίων Κύπρου Πετρός Σαρατζιάν. Φέρει δύο μαρμάρινες επιγραφές: η μία περιγράφει το μνημείο, ενώ η άλλη είναι ένα ποίημα του Παγκουράν για τον Αββά Μεχιτάρ. Παρά τις προσπάθειες μερικών Τούρκων βανδάλων, οι επιγραφές σώζονται σε αρκετά καλή κατάσταση.

Ο οβελίσκος αυτός κατασκευάστηκε στη θέση μιας στοίβας από πέτρες, την οποία τοποθέτησαν στις 8 Σεπτεμβρίου 1901 οι μαθητές του Εθνικού Εκπαιδευτηρίου-Ορφανοτροφείου του Βαχάν Μ. Κιουρκτζιάν (Παγκουράν), ο οποίος θαύμαζε τον Μεχιτάρ. Οι απόφοιτοι του Ορφανοτροφείου επισκέπτονταν το μνημείο κάθε χρόνο, μέχρι που 4 πρώην μαθητές (Μοβσές Σουλτανιάν, Σιμόν Βανιάν, Αρμέν Μπετεβιάν και Ραφαέλ Φιλιπποσιάν), με τη βοήθεια του αρχιτέκτονα Γκαρό Μπαλιάν, κατασκεύασαν τον τσιμεντένιο οβελίσκο που στέκει μέχρι σήμερα.

Το άλλο μνημείο στο Αρμενομονάστηρο είναι μια πέτρινη στήλη που βρίσκεται στην πλατεία έξω από το μοναστήρι. Όπως αναφέρει η κάπως βεβηλωμένη από τους Αττίλες επιγραφή του: «η πλατεία αυτή άνοιξε κατά παραγγελία και επιθυμία του Καθόλικου (Πατριάρχη) της Κιλικίας Σαχάκ Β’ εις μνήμην της επίσκεψής του στο μοναστήρι στις 8 Σεπτεμβρίου 1933», ημέρα κατά την οποία τελέστηκαν τα εγκαίνια της πλατείας και τα αποκαλυπτήρια της στήλης.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ-ΜΙΧΑΗΛ ΧΑΤΖΗΛΥΡΑΣ
Εκπρόσωπος Τύπου του Εκπροσώπου των Αρμενίων στη Βουλή κ. Βαρτκές Μαχτεσιάν