Η μαχητική διαδήλωση των μαθητών της Πάφου, οι συλλήψεις και οι καταδίκες - 57 χρόνια από τότε, παρά τις τόσες θυσίες των παιδιών της, η Κύπρος εξακολουθεί να αγωνίζεται για ν’ αποκτήσει την ελευθερία της

Η 16η ΜΑΡΤΙΟΥ ήταν μια ξεχωριστή μέρα για την Πάφο. Η πόλη έμοιαζε με ηφαίστειο. Οι μαθητές του Γυμνασίου και του Κολεγίου ξεσηκώθηκαν, όπως είχε προσχδιαστεί…

«Η νύχτα που σήμανε την αρχή» είναι ο τίτλος ενός βιβλίου που είχαν εκδώσει οι Χριστόδουλος Ν. Πενταράς, Χριστάκης Εύζωνας, Κυριάκος Γ. Μαυρονικόλας, Νικόλας Κ. Πενταράς και Νικόλας Γ. Μαυρονικόλας, πέντε από τους εφτά Χλωρακιώτες, που είχαν συλληφθεί με τον Σωκράτη Λοϊζίδη, τον Κώστα Λεωνίδα, τον Μιχάλη Παπαντωνίου και το πλήρωμα του πλοιαρίου «Άγιος Γεώργιος», στην ακτή «Ροδαφίνια» της Χλώρακας, τη νύχτα της 24ης προς την 25η Ιανουαρίου 1955. Στο ιστορικό, θαλασσοφίλητο χωριό πήγα με τον στρατηγό Αντρέα Πενταρά, γόνο της αγωνιστικής οικογένειας των Πενταράδων και εγγονό του Νικόλα Αζίνα, στο σπίτι του οποίου φιλοξενήθηκε ο Διγενής, όταν ήρθε κρυφά στην Κύπρο το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου 1954 με το ιστιοφόρο «Σειρήν» και κυβερνήτη τον Θεόφιλο Ξανθόπουλο.

Ένας και μοναδικός ο λόγος της επίσκεψής μου στη Χλώρακα: Να συναντηθώ με τους επιζώντες αγωνιστές, που είχαν συλληφθεί τη νύχτα εκείνη, κατά την εκφόρτωση οπλισμού και πυρομαχικών από το ιστιοφόρο «Άγιος Γεώργιος» και την Αναστασία Πενταρά, μάνα του στρατηγού, που με συνόδευε. Τη γυναίκα που είχε αναλάβει την ετοιμασία του φαγητού του Διγενή, του Σωκράτη Λοϊζίδη και του Νότη Πετροπουλέα, που φιλοξενούνταν στο σπίτι του πατέρα της και το δικό της κατά την παραμονή τους στη Χλώρακα. Ετοιμάζω ένα βιβλίο για την προσφορά της Χλώρακας στον Απελευθερωτικόν Αγώνα της ΕΟΚΑ και θεώρησα υποχρέωσή μου να μιλήσω με τους λησμονημένους αυτούς πρωτοπόρους αγωνιστές. Ήθελα να καταγράψω τα ενθυμήματά τους, ενθυμήματα που αποτελούν τις πιο καθάριες πηγές της σύγχρονης ιστορίας του νησιού μας.

Η προανάκριση της δίκης των συλληφθέντων Χλωρακιωτών, του Σωκράτη Λοϊζίδη και του πληρώματος του ιστιοφόρου «Άγιος Γεώργιος», είχε ορισθεί για τις 16 Μαρτίου 1955, μετά από εξαντλητικές έρευνες και ανακρίσεις, που κράτησαν δυο περίπου μήνες. Κατηγορούμενοι ήταν οι: Ευάγγελος Λουκά Κουταλιανός 50 ετών, κυβερνήτης του σκάφους, από τη Σλαμίνα, Μιχαήλ Γ. Χριστοδουλάκης 21 ετών, από τη Νικήτη Χαλκιδικής, Μιχαήλ Θεοδώρου Αλιφραγκής 28 ετών από τη Θήρα (Σαντορίνη) κάτοικος Πειραιά, Ανάργυρος Μέλος 38 ετών από τον Πόρο, Αργύρης Καραδήμας 34 ετών από τη Λειβαδιά, κάτοικος Ρόδου, μηχανικός πλοίων, Σωκράτης Λοϊζίδης 33 ετών από το Κάτω Δίκωμο, κάτοικος Αθηνών, δικηγόρος, Κώστας Λεωνίδα 40 ετών από τη Χλωρακα, γεωργός, Νικόλας Γ. Μαυρονικόλας 26 ετών από τη Χλώρακα, γεωργός, Νικόλας Κ. Πενταράς 19 ετών από τη Χλώρακα, ράπτης, Χριστόδουλος Ν. Πενταράς 28 ετών από τη Χλώρακα, ράπτης, Χριστάκης Νικολάου 20 ετών από το Κτήμα, κτίστης, Κυριάκος Μαυρονικόλας 22 ετών από τη Χλώρακα, ξυλουργός και Μιχαήλ Παπαντωνίου 20 ετών από τη Χλώρακα, άνεργος.

Ηφαίστειο η Πάφος

ΑΠΟ το βράδυ της προηγούμενης μέρας μια ομάδα μαθητών του Γυμνασίου και του Κολεγίου Πάφου, μ’ επικεφαλής τον Κώστα Νικόλα Χατζηκωστή, ανάμεσά τους κι ο μετέπειτα ήρωας της αγχόνης Ευαγόρας Παλληκαρίδης, συσκέφθηκαν και αποφάσισαν την επόμενη μέρα να οργανώσουν μαχητική διαδήλωση, να πορευθούν έξω από τα δικαστήρια και να αξιώσουν την απελευθέρωση των υποδίκων και τη φυγή των Άγγλων από την Κύπρο.

Η 16η Μαρτίου ήταν μια ξεχωριστή μέρα για την Πάφο. Η πόλη έμοιαζε με ηφαίστειο. Οι μαθητές του Γυμνασίου και του Κολεγίου ξεσηκώθηκαν, όπως είχε προσχδιαστεί... Εγατέλειψαν τα θρανία τους και κατευθύνθηκαν στον μητροπολιτικό ναό Αγίου Θεοδώρου, όπου ετελείτο η λειτουργία της Προηγιασμένης. Με επικεφαλής Ελληνικές Σημαίες και κραυγάζοντας, ανατρεπτικά-αντικατοχικά συνθήματα, όπως «Να φύγουν οι Άγγλοι από την Κύπρον», «Ένωσιν και μόνον Ένωσιν», «Ελευθερία στους συλληφθέντες» και άλλα. Μετά τη Θεία Λειτουργία μίλησε στους μαθητές ο μοναχός Μερακλής του Αγίου Νεοφύτου και είπε:

«Έχομεν συναθροισθεί εδώ διά να προσευχηθώμεν, κορίτσια και αγόρια, διά τους 13 κατηγορουμένους και όπως επαινέσωμεν αυτούς ως πρωτεργάτας της ελευθερίας μας». Στη συνέχεια μίλησε ο Μιχαήλ Δημητρίου Ψαράς, ο οποίος αναφέρθηκε στους στρουθοκάμηλους και τους ιμπεριαλιστές του Λονδίνου, οι οποίοι κρατούν τους Έλληνες της Κύπρου υπόδουλους. Καταλήγοντας, τόνισε: «Θα αγωνισθώμεν με όλας μας τας δυνάμεις, διά να απαιτήσωμεν την ελευθερίαν μας και αν παραστεί ανάγκη, να χύσωμεν και την τελευταία σταγόνα του αίματός μας».

Είμεθα Έλληνες και ζητούμεν την ελευθερίαν μας

ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ πήρε τον λόγο ο μαθητής του Γυμνασίου Κώστας Ν. Χατζηκωστής, ο οποίος με παλλόμενη φωνή τόνισε, μεταξύ άλλων, και τα εξής: «Σήμερα καλούμεθα να διατρανώσωμεν την απόφασίν μας να αγωνισθώμεν διά την ελευθερίαν της πατρίδος μας. Είναι καιρός να πούμε στους Άγγλους ότι δεν έχουν θέσιν εις την Ελληνικήν Κύπρον. Είμεθα Έλληνες, έχομεν ιστορίαν πέραν των δυο χιλιάδων ετών. Ο βασιλεύς της πόλεώς μας Κινύρας, είχε δωρήσει εις τον βασιλέα-αρχιστράτηγον των Ελλήνων Αγαμέμνονα ασπίδα, όταν έγινεν η εκστρατεία κατά της Τροίας. Οι Έλληνες της Κύπρου ζητούμεν την ελευθερίαν μας. Και θα αποκτήσωμεν την ελευθερίαν μας είτε το θέλουν οι Άγγλοι είτε όχι. Ζήτω η Ένωσις της Κύπρου με την Ελλάδα…».

Η ομιλία του Κώστα Χατζηκωστή έδωκε το έναυσμα για την εξέγερση των μαθητών, οι οποίοι, αγνόησαν τη σκόπιμη και τη, βάσει του καταρτισθέντος, από το προγούμενο βράδυ σχεδίου, προσποιητή έκκλησή του, να μεταβούν στα σχολεία τους ειρηνικά. Οι μαθητές, από την εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου κατευθύνθηκαν προς τα δικαστήρια ψάλλοντας τον ύμνο της Κύπρου του Γιάννη Περδίου («Η Κύπρος μας που στέναζε τόσους αιώνας σκλάβα…» και κραυγάζοντας πάλι ενωτικά και αντιβρετανικά συνθήματα. Στην πορεία προς τα δικαστήρια ενώθηκαν με τους μαθητές και αρκετοί πολίτες.

Όταν έφθασαν στα δικαστήρια, οι μαθητές επιχείρησαν να διασπάσουν τον αστυνομικό κλοιό και ν’ απελευθερώσουν τους κατηγορούμενους αγωνιστές. Σε μια στιγμή, μερικοί διαδηλωτές διέσπασαν τον πρώτον αστυνομικό κλοιό, μπήκαν στην αυλή του δικαστηρίου και έφθασαν μέχρι την είσοδό του. Η ακρόαση της υπόθεσης διακόπηκε, η δικαστκή αίθουσα εκκενώθηκε και οι κατηγορούμενοι μετακινήθηκαν σε ασφαλέστερο μέρος από την εσωτερική είσοδο-έξοδο. Η ακρόαση της υπόθεσης συνεχίστηκε μετά από δυο ώρες περίπου, αφού η αστυνομία προέβη σε τοποθέτηση συρματοπλεγμάτων και είχε συλλάβει 16 μαθητές και 16 άλλους πολίτες.

Οι συλληφθέντες και καταδικασθέντες

ΟΙ ΣΥΛΛΗΦΘΕΝΤΕΣ κατηγορήθηκαν και παρουσιάστηκαν στο δικαστήριο στις 17 Μαΐου. Στους μαθητές επιβλήθηκαν ποινές μεταξύ προστίμου 5 λιρών και φυλάκισης οκτώ εβδομάδων, στους πολίτες ποινές προστίμου από δύο λιρών μέχρι φυλάκισης ενός έτους. Οι συλληφθέντες μαθητές ήταν: Κώστας Χατζηκωστής, Ευαγόρας Παλληκαρίδης, Λαυρέντιος Χαραλαμπίδης, δόκιμος μοναχός Αγίου Νεοφύτου, Φυλακτής Ανδρέας Κυπριανού, Ανδρέας Αντωνίου Στόκκος, Χριστόδουλος Γεωργίου, Πανάρετος Χατζησάββας, Ανδρέας Γ. Γαλαταριώτης, Σπύρος Χρυσοστόμου, Μιχαήλ Δημητρίου Ψαράς, Ανδρέας Γεωργίου Μαυρονικόλας, Γεώργιος Αριστοδήμου Πυρκάς, Χριστάκης Γ. Μανώλης (του Κολεγίου Πάφου), Δημήτριος Κωνσταντινίδης και Ανδρέας Βρυώνη Ηλιάδης (του γυμνασίου).

Μεταξύ των κατδικασθέντων πολιτών ήταν οι Γεώργιος Χριστοδούλου από την Άρμου, Γεώργιος Ταπακούδης, Κώστας Κ. Πενταράς, Αντώνης Ευσταθίου από τη Χλωρακα και Φτερούδης από τη Μαραθούντα. Σ’ αυτούς επιβλήθηκαν ποινές προστίμου από δύο λιρών μέχρι φυλάκισης ενός έτους.

Η έγκυρη εφημερίδα της εποχής «Έθνος», στις 18 Μαΐου 1954, επόμενη ημέρα της δίκης των 16 μαθητών δημοσίευσε την ακόλουθη ανταπόκριση από την Πάφο, για τα γεγονότα της 16ης Μαρτίου: Την 9.30 π.μ. του παρελθόντος Μαρτίου θα ήρχιζεν η προανάκρισις της υποθέσεως των Σωκράτη Λοϊζίδη και άλλων 12 κατηγορουμένων (επεισόδιον Χλώρακας). Τη 8π.μ. της ημέρας εκείνης 400 περίπου μαθηταί του Γυμνασίου και του Κολεγίου Πάφου συνηθροίσθησαν εις την εκκλησίαν Αγίου Θεοδώρου.

Μετά την λειτουργίαν της Προηγιασμένης, ο δεύτερος κατηγορούμενος (Μερακλής Μοναχός Αγίου Νεοφύτου) ωμίλησε προς τους συγκεντρωμένους και είπε: «Έχομεν συναθροισθεί εδώ διά να προσευχηθώμεν, αγόρια και κορίτσια, διά τους 13 κατηγορουμένους και όπως επαινέσωμεν αυτούς ως πρωτεργάτας της ελευθερίας μας». Ο 7ος κατηγορούμενος (Κωστάκης Χατζηκωστής) ωμίλησεν ακολούθως και είπε: «Είμεθα Έλληνες, έχομεν ιστορίαν άνω των δυο χιλιάδων ετών. Ζητούμεν την ελευθερίαν μας και θα αποκτήσωμεν την ελευθερίαν μας, είτε το θέλουν οι Άγγλοι είτε όχι…».

Ο 11ος κατηγορούμενος (Μιχαήλ Δημητρίου Ψαράς) ωμίλησεν επίσης και ανεφέρθη εις τους «στρουθοκαμήλους και τους ιμπεριαλιστάς του Λονδίνου, οι οποίοι μας κρατούν υποδούλους. Θα αγωνισθώμεν με όλας μας τας δυνάμεις διά να αποκτήσωμεν την ελευθερίαν μας και αν είναι αναγκαίον να χύσωμεν και την τελευταίαν σταγόνα του αίματός μας…».

» Την συγκέντρωσιν των μαθητών και τις ομιλίες ηκολούθησαν μαχητικαί διαδηλώσεις εις τους κεντρικούς δρόμους της Πάφου, με επικεφαλής τους κατηγορουμένους. Μαζί με τους μαθητάς ηνώθησαν και εκατοντάδες πολιτών. Τα επεισόδια με την Αστυνομίαν επικεντρώθηκαν έξω από το δικαστήριον Πάφου, όπου οι διαδηλωταί ηξίωσαν την απελευθέρωσιν των κατηγορουμένων. Συνέπεια των διαδηλώσεων και των επεισοδίων η έναρξις της προανακρίσεως εκαθυστέρησεν επί δύο ώρας. Η αστυνομία προέβη εις συλλήψεις...».

Σήμερα, 57 χρόνια από τότε, παρά τις τόσες θυσίες των παιδιών της, η Κύπρος εξακουλουθεί να αγωνίζεται για ν’ αποκτήσει την ελευθερία της…