Αρχή κοινώς αποδεκτή είναι το γεγονός ότι ανάμεσα στην εξουσία και τους πολίτες υπήρχε διαχρονικά μια σχέση συμφέροντος και αλληλεξάρτησης. Από αυτή τη σχέση προέκυψε το «μαζί τα φάγαμε» του Πάγκαλου και οι παραδοχές ότι οι πολίτες «παρασιτούσαν» διαχρονικά πάνω στον ίδιο τους τον εαυτό, με τη «συμβολή» των εκλελεγμένων πολιτικών και των μη εκλελεγμένων οικονομικών παραγόντων.

 

Πρόκειται για μια σχέση «αγάπης και μίσους», κατά την οποία, όταν κάποιος πολίτης χρειάζεται κάποιον πολιτικό ή τραπεζίτη, γίνεται φίλος του και όταν δεν τον χρειάζεται, και ειδικά εν μέσω οικονομικών κρίσεων και πολιτικής αστάθειας,  μετατρέπεται στο χειρότερο εχθρό του, αφού -ορθώς- του αποδίδονται ευθύνες για λάθος χειρισμούς, καθώς η δύναμη και η εξουσία συνοδεύεται από μεγάλες ευθύνες. Ευθύνες, που δεν ανήκουν στο λαό, αφού τις μετακύλυσε σε τρίτους με τη σύμφωνο γνώμη των εν λόγω «τρίτων» (εξουσία), οι οποίοι τις ανέλαβαν με προθυμία και ευχαρίστηση.

 

Αυτή είναι μια αλήθεια, χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πολίτες με διαφορετικές αρχές και αξίες. Παρά ταύτα όμως, εκείνοι που διαχρονικά εκμεταλλεύονταν το σύστημα και ταυτόχρονα ήταν προϊόντα εκμετάλλευσης, ήταν αρκετοί για να το γκρεμίσουν.

 

Η εξουσία, από την πλευρά της, θα έπρεπε να διατηρήσει κάποιες ισορροπίες και να μην επιτρέψει την ανάπτυξη των πελατειακών σχέσεων μεταξύ κράτους-πολιτών. Κάτι τέτοιο, ωστόσο, θα συνδεόταν με την ανθρώπινη ανιδιοτέλεια, η έλλειψη της οποίας αποτέλεσε την αιτία για την κατάρρευση πολιτευμάτων στο παρελθόν. Διότι, αμα τη αναλήψει των καθηκόντων του, ένα «καθεστώς»,  πρέπει τους ανθρώπους να τους καλοπιάνει ώστε να κερδίσει την εύνοια τους και να εδραιώσει την κυριαρχία του. Οι πολίτες, από την άλλη, εκμεταλλεύονται σε πολλές περιπτώσεις την  ανάγκη του καθεστώτος να εδραιωθεί, με αποτέλεσμα να τίθενται λάθος οι κοινωνικο-πολιτικές βάσεις.

 

Καθορισμός «ιδιωτικής ατζέντας»

 

Θεωρώ, όμως, ότι υπάρχει και άλλη μια παράμετρος που αφορά στον καθορισμό «ιδιωτικής ατζέντας» από πλευράς εξουσίας, χωρίς την έγκριση των πολιτών, οι οποίοι αποτελούν την αιτία της ανέλιξης της πολιτικής ελίτ και «όποιος είναι η αιτία να γίνει κάποιος άλλος ισχυρός, καταστρέφεται». 

 

Η εξουσία, έχοντας κερδίσει όλα τα εργαλεία, που της παρέχει το «πόστο», είναι σε θέση να καθορίσει εξελίξεις προς το συμφέρον των μελών της και όχι προς το συμφέρον εκείνων που την εξέλεξαν ή προώθησαν με οποιοδήποτε τρόπο σε οποιοδήποτε άλλο πόστο πλην της πολιτικής. Κάπως έτσι μπαίνουν οι βάσεις ενός σαθρού συστήματος. Σε περιόδους ευημερίας το πρόβλημα δεν είναι αισθητό, η επιφάνεια είναι ήρεμη, όμως ο βυθός είναι τρυκιμιασμένος.

 

Η μετριότητα (?),όμως, με την οποία το οικοδόμημα ανεγέρθηκε, δεν επέτρεψε στους παράγοντες του να αντιληφθούν τη μεγάλη συμπαιγνία και τα μεγάλα κόλπα ή τη γερή μπάζα για την οποία ετοιμάζονταν κάποιοι πιο ξύπνιοι, με αποτέλεσμα την έκρηξη της κρίσης, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής.

 

Η αλήθεια όμως είναι ότι αυτή η σχέση μεταξύ εξουσίας –πολιτών και ο μετέπειτα καθορισμός προσωπικής ατζέντας από πλευράς εξουσίας, στοίχησε στον τόπο την οικονομική, κοινωνική και πολιτική σταθερότητα και ευημερία.

 

Ο λαός μπορεί να μετατραπεί σε εξουσία (καθώς δημιουργείται υπόστρωμα συσπείρωσης) όταν δεν εξυπηρετείται πλέον. (Το πλήθος αποτελεί μορφή εξουσίας, με τη διαφορά ότι δεν είναι οργανωμένη). Η εξουσία το γνωρίζει και προσπαθεί να εξυπηρετεί, όχι βέβαια από αγάπη προς τον πλησίον ή το  κοινωνικό σύνολο, αλλά διότι κινδυνεύει η πολιτική σταθερότητα (κοινώς, τρίζουν καρέκλες). Αυτός, όμως, ο φόβος της εξουσίας, διαιωνίζει το πρόβλημα.

 

Κάπως έτσι, όπως παρατηρεί ο Ισοκράτης, «η Δημοκρατία μας αυτοκαταστρέφεται, διότι κατεχράσθη το δικαίωμα της ελευθερίας και της ισότητας, διότι έμαθε τους πολίτες να θεωρούν την αυθάδεια ως δικαίωμα, την παρανομία ως ελευθερία, την αναίδεια του λόγου ως ισότητα και την αναρχία ως ευδαιμονία.»

 

Too late?

 

Και φθάνουμε στο σημείο, όπου, όπως (σωστά κατά την άποψη μου) παρατηρεί στον «Ηγεμόνα» ο Νικολό  Μακιαβέλι, «στην αρχή της ασθένειας είναι  εύκολο να τη  θεραπεύσουμε και δύσκολο να τη διαγνώσουμε, αλλά, με  την  πάροδο του χρόνου , καθώς δεν έχει διαγνωστεί ή  θεραπευτεί από την αρχή, γίνεται εύκολο να τη διαγνώσουμε και δύσκολο να τη  θεραπεύσουμε. Το ίδιο συμβαίνει και με τις υποθέσεις του κράτους: γιατί όταν τα γνωρίζουμε από πριν πράγμα που δεν συμβαίνει παρά μόνο σε ένα συνετό άνθρωπο- τα κακά που γεννιούνται σε αυτό θεραπεύονται  γρήγορα, αλλά όταν, από έλλειψη διάγνωσης τα αφήσουμε να μεγαλώσουν έτσι  ώστε ο καθένας να τα γνωρίζει, τότε δεν υπάρχει πια θεραπεία».

 

 

Ο Μακιαβέλι κάνει λόγο για «συνετό άνθρωπο», δείχνοντας ουσιαστικά ότι οι κρίσεις είναι αποτέλεσμα της μη συνετής συμπεριφοράς των ανθρώπινων κοινωνιών.

 

«Πως μπορεί να υπάρχει μια δίκαιη τάξη πραγμάτων που να ισχύει πάντα; Να διοικούν οι Σοφοί και οι Άριστοι. Εκτός από τη σοφία, να έχουν οι Άριστοι και δύναμη να ηγούνται». Για τον Πλάτωνα, «η δικαιοσύνη είναι η βασικότερη αρετή του ανθρώπου, γιατί εξισορροπεί μεταξύ τους όλους τους ανθρώπινους στόχους, τις ανθρώπινες ανάγκες και τις υπόλοιπες αρετές. Δεν υπόκειται σε αλλαγές, ανάλογα με τα συγκυριακά συμφέροντα και τις συμβάσεις, αλλά έχει σταθερούς κανόνες, αποβλέποντας στο συλλογικό συμφέρον».

 

"100 ευρώ με απόδειξη, 80 χωρίς απόδειξη"

 

Οι παλιές ελληνικές σειρές (1985-2000) αποτελούν ένα καλό δείγμα της νοοτροπίας  του λαού σε κάθε εποχή. Παρακολουθώντας κανείς τις «χρυσές» εποχές του Δαλιανίδη και του Ρέπα, θα αντιληφθεί ότι το ρουσφέτι , η παγαποντιά και η προσπάθεια ανέλιξης και πλουτισμού με αθέμιτα μέσα, ήταν  καθημερινό φαινόμενο στην Ελλάδα. Οι ήρωες των διάφορων έργων επισκέπτονταν βουλευτές ζητώντας βοήθεια, έταζαν ψήφους με ανταλλάγματα κλπ. Πόσες φορές ακούσατε τη φράση ή σας πρότειναν να πληρώσετε για παράδειγμα  «100 ευρώ με απόδειξη, 80 χωρίς απόδειξη»;

 

Σε εμένα προσωπικά έτυχε στις προεδρικές του 2008 να μου ζητήσουν να ψηφίσω συγκεκριμένο υποψήφιο για να με «κανονίσουν μες το ΡΙΚ» (τότε ήμουν φοιτητής στο πτυχίο). Προφανώς δεν αποδέχτηκα την «ελκυστική πρόταση», ούτε θυμάμαι ποιος μου το ζήτησε. Αυτό αποτελεί  ένα παράδειγμα, που αποτυπώνει τη σχέση εξουσίας (ή wannabe εξουσίας) –πολιτών.

 

Κάθαρση... και η εξουσία θα έπρεπε «να ξέρει»...

 

Όταν φθάσουν τα πράγματα στο μη περαιτέρω και τα σημάδια της επερχόμενης  κοινωνικής έκρηξης είναι πια ορατά και η σαπίλα δεν κρύβεται  πλέον, η εξουσία επιχειρεί να κατευνάσει τα πνεύματα και να  εκτονώσει την κατάσταση, επιδεικνύοντας αφενός διάθεση για κάθαρση και αφετέρου αναγνωρίζοντας λάθη του παρελθόντος ως άλλοθι, που στηρίζει την «βούληση» για μη επανάληψη τους. Όποιος πιστεύει, όμως, ότι «οι μεγάλοι άντρες με τα ευεργετήματα μπορούν να καταφέρουν να ξεχαστούν οι παλιές αδικίες, απατάται».

 

Παρόλες τις ευθύνες όλων μας για  την κατάσταση της κοινωνίας μας, εντούτοις, η βασική ευθύνη βαραίνει την  εξουσία, η οποία θα έπρεπε «να ξέρει» διότι η δουλειά της είναι «να ξέρει». Αυτή την «κοινωνική ευθύνη»  ζήτησε και ανέλαβε  από τους υπόλοιπους πολίτες.

 

Η οργή είναι ανάλογη της ζημιάς...

 

Κάπου εδώ αρχίζει ο τροχός να γυρνάει. Οι πολίτες αρχίζουν να ζημιώνουν και η οργή είναι ανάλογη του μεγέθους της ζημιάς στην οποία υπόκεινται, ιδιαίτερα σε όσους πολίτες ευθύνονται λιγότερο ή καθόλου για την κατάσταση (διότι υπάρχει και αυτή η κατηγορία πολιτών). Η ελίτ «[…] έχει εχθρούς όλους εκείνους που έχει ζημιώσει με την κατοχή εκείνης της ηγεμονίας[…]». Επιπλέον, υπάρχουν πολίτες, οι οποίοι συμμετείχαν πολύ λίγο στο «πάρτι» (πχ δεν έδιναν ή δεν λάμβαναν αποδείξεις με αποτέλεσμα να ζημιώνουν τα κρατικά ταμεία). Υπάρχουν επίσης πολίτες που εξαπατήθηκαν και συνέχιζαν να ζουν, λόγω άγνοιας, πάνω στα ροζ συνεφάκια τους ενώ η καταστροφή ήταν προ των πυλών. Αυτή η τελευταία κατηγορία μπορεί επίσης να αποτελέσει ένα σημαντικό εχθρό της εξουσίας.

 

Η πολιτική αστάθεια, ως αποτέλεσμα των κρίσεων του καπιταλισμού, δείχνει ότι το οικονομικό οικοδόμημα δεν διορθώνεται, αλλά ισορροπεί (ππατσιάρεται θα έλεγα) «ως παρατζει». Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι τα όρια του καπιταλισμού δεν είναι απεριόριστα. Για αυτό άλλωστε σήμερα παρατηρείται προσπάθεια «παράτασης» των εν λόγω ορίων με διάφορα εν εξελίξει οικονομικά πειράματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρώην ΕΣΣΔ, ως νέο (κάποτε) έδαφος διάχυσης του καπιταλισμού, έχει πλέον υπερκαλυφθεί και συνεπώς τα όρια επέκτασης ολοένα και περιορίζονται. Σε αυτό το επίπεδο προκύπτει, ίσως, η ανάγκη εξέλιξης του συστήματος, όμως αυτό είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο που χρήζει μελέτης.

 

Φθάνοντας στο σήμερα και στην προσπάθεια της ηγεσίας να πείσει τους πολίτες για την ανάγκη επίδειξης υπομονής μέχρι να έλθουν καλύτερες μέρες (αγοράζουν παράταση με υποσχέσεις για το μέλλον), θα ήθελα να επικαλεστώ μια διαπίστωση του Μακιαβέλι, ο οποίος αναφέρει ότι «η φύση των λαών είναι περίπλοκη και είναι εύκολο να τους πείσει κανείς για κάτι, ενώ είναι δύσκολο να τους κρατήσει σταθερούς σε αυτή την πίστη». Ένα παράδειγμα από την εποχή του Νικολό Μακιαβέλι, αφορά στην περίπτωση του Ιερώνυμου Σαβοναρόλα, ο οποίος καταστράφηκε από τους δικούς του καινούριους νόμους, καθώς το πλήθος άρχισε να μην τον πιστεύει και δεν είχε τρόπο να κρατήσει σταθερούς εκείνους που τον είχαν εμπιστευτεί, ούτε να κάνει τους άπιστους να πιστέψουν.

 

Η εξουσία καθορίζεται από την εξουσία...

 

Ένα άλλο σημείο το οποίο χρήζει εξέτασης αφορά στον τρόπο ανέλιξης των μελών της εξουσίας. Στις μέρες μας, η ευρωπαϊκή οικονομική πολιτική καθορίζει εν πολλοίς τις ηγεσίες των κρατών μελών, ιδιαίτερα εκείνων των χωρών που τελούν υπό μνημόνια και αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα, όπως η Κύπρος και η Ελλάδα.

 

Όπως παρατηρεί ο Μακιαβέλι, η ηγεμονία επέρχεται είτε από το λαό είτε από τους ευγενείς, ανάλογα με το ποιος από τους δύο έχει την ευκαιρία, ενώ «[…] εκείνος που ανεβαίνει στην εξουσία με τη βοήθεια των ευγενών, διατηρείται με περισσότερη δυσκολία από εκείνον που ανεβαίνει με τη βοήθεια του λαού». Στις μέρες μας, οι ευγενείς ίσως και να είναι  η ευρωπαϊκή ηγεσία που καθορίζει τις εθνικές ηγεσίες ανάλογα με τα οικονομικά συμφέροντα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος ή τα συμφέροντα των ελίτ του ευρωπαϊκού οικονομικού  οικοδομήματος.

 

Εκείνος που γίνεται ηγεμόνας με την εύνοια του λαού «πρέπει να τον διατηρεί φιλικό, πράγμα που του είναι εύκολο, αφού ο λαός δεν του ζητά τίποτε άλλο από το να μην τον καταπιέζει». Στις μέρες μας όμως, η εν λόγω «ευκολία» έπαψε να προσφέρεται λόγω της κατάρρευσης του οικοδομήματος.

 

ΥΓ1: Σε καμιά περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι όλοι οι πολίτες μιας κοινωνίας ευθύνονται στον ίδιο βαθμό για την κατάσταση στην οποία περιήλθε η κοινωνία τους. Υπάρχουν θύματα εξαπάτησης και διάφορες άλλες κατηγορίες πολιτών, οι οποίοι πληρώνουν τη μεγαλομανία, την ανεπάρκεια και τη φιλοδοξία άλλων. Επίσής, δεν ευθύνονται οι πολίτες για τους μετέπειτα χειρισμούς των εκλεκτών τους.

 

ΥΓ2 Οι κοινωνίες των ανθρώπων έγιναν εταιρείες. Αυτά πληρώνουμε τώρα.Ο υπερδανεισμός είναι ίδιον του υφιστάμενου οικονομικού μοντέλου και συνεπώς δεν μπορεί να ευθύνεται ο πολίτης, ο οποίος σε πολλές περιπτώσεις ξεγελάστηκε.

 

Όλα τα πιο πάνω προς αμφισβήτηση, με στόχο να καταλήξουμε κάπου που να μοιάζει με αλήθεια.